Ai điều tra vụ án người nước ngoài tại Việt Nam sau khi bỏ Công an cấp huyện?

Sau khi Việt Nam bỏ công an cấp huyện từ ngày 1 tháng 3 năm 2025, câu hỏi cơ quan nào điều tra vụ án có người nước ngoài trở nên cấp thiết với nhiều gia đình đang ở xa. Gần 700 cơ quan điều tra cấp huyện đã chấm dứt hoạt động, và việc gõ nhầm cửa có thể khiến gia đình mất những ngày đầu quý giá khi người thân vừa bị tạm giữ.

Người thân của bạn được công an mời lên làm việc, hoặc vừa bị tạm giữ, nhưng bạn đang ở nước ngoài và chỉ nhận được vỏn vẹn một dòng tin "đã bị bắt". Giờ đây cơ quan nào đang thụ lý, nên liên hệ ở đâu để biết người thân ở đâu và sức khỏe ra sao? Vụ án của một người nước ngoài có còn đương nhiên do công an cấp tỉnh điều tra như trước, hay có thể do công an cấp xã đảm nhận? Và nếu chỉ là người liên quan được mời lên làm việc, bạn có những quyền gì để không vô tình tự đẩy mình vào thế bất lợi? Bài viết dưới đây làm rõ bộ máy điều tra sau cải cách, cơ quan nào chịu trách nhiệm với vụ án có yếu tố nước ngoài, và những bước bạn có thể làm ngay.

Bộ máy điều tra hình sự đã thay đổi ra sao từ ngày 1 tháng 3 năm 2025

Trước đây, công an được tổ chức theo bốn cấp: Bộ, tỉnh, huyện và xã. Từ ngày 1 tháng 3 năm 2025, mô hình này được sắp xếp lại thành ba cấp gồm Bộ, tỉnh và xã, và không còn tổ chức công an cấp huyện. Đây là thay đổi lớn nhất về tổ chức của lực lượng công an trong nhiều thập niên, đi cùng chủ trương xây dựng chính quyền địa phương hai cấp.

Thay đổi về tổ chức kéo theo thay đổi về cơ quan điều tra. Cơ quan Cảnh sát điều tra trong Công an nhân dân nay chỉ còn hai cấp là Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an và Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh. Khoảng 694 cơ quan điều tra công an cấp huyện trên cả nước đã kết thúc hoạt động, toàn bộ phần việc của họ được chuyển lên công an cấp tỉnh. Những vụ án mà công an cấp huyện đang thụ lý hoặc đang tạm đình chỉ trước thời điểm chuyển đổi đều được bàn giao cho đơn vị có thẩm quyền thuộc công an cấp tỉnh để tiếp tục điều tra.

Về mặt pháp lý, thay đổi này được thực hiện chủ yếu thông qua Luật số 99/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, cùng với Nghị định số 02/2025 của Chính phủ quy định cơ cấu tổ chức của Bộ Công an. Điều quan trọng với người đọc là: cái tên "công an huyện" mà nhiều người vẫn quen gọi nay không còn, và mọi đầu mối điều tra đã dồn về công an cấp tỉnh cùng công an cấp xã.

Người nước ngoài phạm tội tại Việt Nam được điều tra theo pháp luật nào

Một hiểu lầm rất phổ biến trong các gia đình có người thân vướng vào vụ án ở Việt Nam là cho rằng đại sứ quán hoặc lãnh sự quán sẽ "lo được hết". Trên thực tế, hành vi phạm tội xảy ra trên lãnh thổ Việt Nam về nguyên tắc bị xử lý theo pháp luật Việt Nam. Bộ luật Tố tụng hình sự quy định rõ nguyên tắc này.

Nói cách khác, cơ quan điều tra của Việt Nam là nơi trực tiếp thụ lý và tiến hành điều tra. Cơ quan đại diện ngoại giao của nước mà đương sự mang quốc tịch có vai trò hỗ trợ trong phạm vi giới hạn, chẳng hạn thăm lãnh sự, theo dõi việc đối xử, nhưng không thay thế được vai trò của luật sư bào chữa và không can thiệp vào quá trình tố tụng. Ngoại lệ duy nhất là những người được hưởng quyền miễn trừ ngoại giao hoặc lãnh sự, một nhóm rất hẹp gồm một số viên chức ngoại giao, và trường hợp này được giải quyết theo điều ước quốc tế hoặc bằng con đường ngoại giao.

Vậy cơ quan nào điều tra vụ án có người nước ngoài

Sau cải cách, đầu mối điều tra chính đối với hầu hết vụ án, bao gồm vụ án có người nước ngoài, là Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh. Bộ luật Tố tụng hình sự phân định thẩm quyền điều tra theo thẩm quyền xét xử của tòa án tương ứng.

Vì công an cấp huyện không còn, công an cấp xã được giao một phần công việc ở tuyến đầu. Công an cấp xã tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm, kiểm tra xác minh sơ bộ rồi chuyển cho cơ quan điều tra có thẩm quyền; khi phát hiện người phạm tội quả tang hoặc người đang bị truy nã thì lập biên bản, lấy lời khai ban đầu và giải ngay hoặc báo ngay cho cơ quan điều tra. Ngoài ra, một số trưởng hoặc phó công an cấp xã nếu là điều tra viên có thể được giao điều tra những vụ án ít nghiêm trọng và nghiêm trọng xảy ra ngay trên địa bàn của mình.

Như vậy, ranh giới phân định không nằm ở chỗ đương sự là người Việt hay người nước ngoài, mà nằm ở loại tội phạm và mức hình phạt cao nhất của khung. Bộ luật Hình sự chia tội phạm thành bốn loại, và đây chính là thước đo để biết vụ án thuộc tuyến nào.

Trên thực tế, một vụ án có người nước ngoài hiếm khi đơn giản. Rào cản ngôn ngữ, yêu cầu thông báo cho cơ quan ngoại giao, việc xác minh nhân thân và giấy tờ do nước ngoài cấp, cùng các vấn đề về điều ước quốc tế khiến phần lớn các vụ này được Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh trực tiếp thụ lý. Với những vụ đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp, liên quan đến nhiều quốc gia, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an có thể trực tiếp điều tra. Công an cấp xã chủ yếu đóng vai trò tiếp nhận ban đầu và xử lý các vụ ít nghiêm trọng trên địa bàn, sau đó chuyển hồ sơ lên tuyến trên khi vượt thẩm quyền.

Một vụ án có người nước ngoài thường đi qua những bước nào

Hiểu được trình tự giúp gia đình ở nước ngoài biết nên tìm ai vào thời điểm nào. Một vụ án hình sự có yếu tố nước ngoài thường vận hành theo các bước sau.

1. Tiếp nhận nguồn tin: công an cấp xã hoặc cơ quan điều tra tiếp nhận tố giác, tin báo, hoặc bắt người trong trường hợp phạm tội quả tang, rồi lấy lời khai ban đầu.
2. Thông báo: khi giữ hoặc bắt người, cơ quan có thẩm quyền phải thông báo cho gia đình và chính quyền địa phương; nếu là người nước ngoài thì phải thông báo qua kênh ngoại giao.
3. Khởi tố và điều tra: vụ án được chuyển đến Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh có thẩm quyền để khởi tố bị can, hỏi cung, thu thập chứng cứ.
4. Bảo đảm quyền: đương sự không thạo tiếng Việt được bố trí người phiên dịch; người bào chữa được tham gia từ giai đoạn đầu.
5. Kết thúc điều tra, truy tố và xét xử: hồ sơ chuyển sang Viện kiểm sát rồi đến tòa án có thẩm quyền để xét xử sơ thẩm.

Bước thông báo qua kênh ngoại giao thường bị bỏ sót trong nhận thức của gia đình, nhưng lại là một bảo đảm quan trọng và là kênh để thân nhân ở nước ngoài nắm được thông tin chính thức.

Một điểm khác mà nhiều người chưa nắm rõ là thời điểm luật sư được tham gia. Pháp luật không buộc phải đợi đến khi ra tòa. Người bào chữa có quyền tham gia ngay từ giai đoạn sớm nhất của vụ án, tức là từ khi một người bị bắt hoặc bị tạm giữ.

Rủi ro pháp lý và sai lầm thường gặp trong thực tế

Sai lầm đầu tiên, và phổ biến nhất sau cải cách, là tìm nhầm cơ quan. Nhiều gia đình ở nước ngoài vẫn gọi đến công an quận, huyện theo địa chỉ cũ và được báo nơi đó không còn thụ lý, trong khi hồ sơ đã chuyển lên công an cấp tỉnh. Mỗi lần hỏi nhầm là thêm một quãng thời gian trôi qua, trong khi giai đoạn đầu sau khi một người bị tạm giữ lại là lúc cần nắm thông tin và bảo vệ quyền sớm nhất.

Sai lầm thứ hai là phán đoán sai cấp thụ lý dựa trên niềm tin cũ rằng cứ có yếu tố nước ngoài thì đương nhiên thuộc cấp tỉnh. Trước đây, vụ án có bị cáo, bị hại hoặc đương sự ở nước ngoài, hoặc có tài sản liên quan ở nước ngoài, được xếp vào thẩm quyền của tòa án nhân dân cấp tỉnh. Sau khi sửa đổi năm 2025, trong hệ thống tòa án nhân dân, yếu tố ở nước ngoài không còn là căn cứ tự động để đẩy vụ án lên cấp tỉnh. Việc phân cấp giờ chủ yếu dựa trên loại tội và mức hình phạt.

Cần phân biệt hai tình huống dễ lẫn. "Người nước ngoài đang ở Việt Nam" phạm tội tại Việt Nam được phân cấp theo loại tội như mọi vụ án khác. Còn "đương sự đang ở nước ngoài" hay tài sản ở nước ngoài là một yếu tố khác, và vụ án vẫn có thể được đưa lên cấp tỉnh nếu có nhiều tình tiết phức tạp, liên quan đến nhiều cấp nhiều ngành, hoặc ảnh hưởng đến đối ngoại. Việc đánh giá đúng tình huống đòi hỏi nhìn vào tội danh, mức hình phạt và tính chất vụ việc, chứ không thể suy đoán chỉ vì có chữ "nước ngoài".

Sai lầm thứ ba là đợi đến khi ra tòa mới tìm luật sư. Giai đoạn điều tra và hỏi cung mới là lúc lời khai và hồ sơ định hình. Với người nước ngoài, rào cản ngôn ngữ làm tăng nguy cơ một câu trả lời bị hiểu sai trở thành bất lợi. Tương tự, khi được công an mời lên làm việc với tư cách người liên quan, nhiều người trả lời mà không hiểu rõ tư cách pháp lý và quyền của mình.

Cuối cùng, cần nhớ một nguyên tắc nền tảng để tránh hoảng loạn: bị tạm giữ hay tạm giam không đồng nghĩa với việc đã có tội. Tạm giam chỉ là một biện pháp ngăn chặn trong quá trình tố tụng.

Vai trò của DEDICA khi vụ án có yếu tố nước ngoài

Trong bối cảnh bộ máy điều tra vừa thay đổi, việc xác định đúng cơ quan đang thụ lý trở nên khó hơn với người ở xa. Từ thông tin trên hộ chiếu và một vài dữ kiện ban đầu, DEDICA hỗ trợ liên hệ các cơ quan công an để xác định người thân đang bị tạm giữ ở đâu, sau đó đăng ký bào chữa và tham gia bảo vệ trong suốt vụ án. Luật sư có thể tham dự các buổi hỏi cung để bảo đảm thân chủ không bị bức cung, mớm cung và được thực hiện đầy đủ quyền của mình, đồng thời trở thành cầu nối thông tin để gia đình ở nước ngoài biết được tình hình và sức khỏe của người thân.

DEDICA cũng tư vấn cách làm việc đúng pháp luật trước khi đương sự lên gặp cơ quan điều tra theo giấy mời, hỗ trợ vấn đề phiên dịch, phối hợp với kênh ngoại giao khi cần, và bảo vệ quyền lợi cho cả bên bị hại là cá nhân hoặc doanh nghiệp bị người nước ngoài xâm phạm. Nếu người thân của bạn đang liên quan đến một vụ việc và bạn chưa biết bắt đầu từ đâu, một cuộc trao đổi sớm với luật sư sẽ giúp định hình những bước đi đúng ngay từ đầu.

Mỗi vụ án hình sự có yếu tố nước ngoài đều khác nhau về tội danh, chứng cứ và giai đoạn tố tụng, và thời gian đầu thường là lúc quyết định nhiều nhất. Nếu người thân của bạn vừa được mời làm việc hoặc vừa bị tạm giữ tại Việt Nam, hãy liên hệ DEDICA để được luật sư xác định cơ quan đang thụ lý và tư vấn các bước bảo vệ quyền lợi cho trường hợp cụ thể của bạn.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng và phụ thuộc vào hồ sơ, chứng cứ, giai đoạn tố tụng; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác.