Ông David (tên đã được thay đổi), quốc tịch Singapore, giám đốc một công ty thương mại, hỏi DEDICA:
"Công ty tôi sắp ký một hợp đồng mua hàng giá trị lớn với nhà cung cấp tại Việt Nam. Đối tác muốn áp dụng luật Việt Nam và đưa tranh chấp ra tòa án Việt Nam, còn luật sư của tôi đề nghị chọn luật Singapore và tòa án Singapore. Tôi nên chọn luật nước nào, và nếu sau này có tranh chấp thì nên xử ở tòa án hay trọng tài để phán quyết còn thi hành được tại Việt Nam?"
DEDICA tư vấn Pháp luật Việt Nam cho phép hai bên tự thỏa thuận chọn luật áp dụng cho hợp đồng có yếu tố nước ngoài, nên câu hỏi "luật nước nào" thường không phải là điểm mấu chốt. Điều quyết định nằm ở khâu thi hành. Một bản án của tòa án nước ngoài rất khó được thi hành tại Việt Nam, trong khi phán quyết trọng tài lại được thi hành nhờ Công ước New York mà Việt Nam là thành viên. Vì vậy, khi đối tác và tài sản nằm ở Việt Nam, lựa chọn an toàn thường là trọng tài chứ không phải tòa án nước ngoài. Dưới đây là căn cứ và cách soạn điều khoản.
Quyền chọn luật áp dụng và chọn nơi giải quyết tranh chấp
Tin tốt cho bạn là quyền tự thỏa thuận đã được luật ghi nhận. Với hợp đồng có yếu tố nước ngoài, hai bên được chọn luật của một nước cụ thể để điều chỉnh hợp đồng, trừ vài ngoại lệ về bất động sản và về mức bảo vệ tối thiểu cho người lao động, người tiêu dùng.
Điều này nghĩa là gì với bạn? Nếu hợp đồng để trống điều khoản chọn luật, không có nghĩa là "không luật nào áp dụng", mà luật sẽ tự rơi vào nước có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng. Với hợp đồng mua bán hàng hóa, đó thường là nước nơi người bán đặt trụ sở. Nói cách khác, im lặng cũng là một lựa chọn, nhưng là lựa chọn bạn không kiểm soát.
Riêng với mua bán hàng hóa quốc tế, có một lớp quy tắc nữa cần biết. Từ ngày 01/01/2017, Việt Nam là thành viên Công ước Viên năm 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG). Khi đối tác của bạn cũng đặt trụ sở tại một nước thành viên, Công ước này mặc nhiên áp dụng cho hợp đồng, trừ khi hai bên ghi rõ loại trừ. Vì vậy nên nêu thẳng trong hợp đồng là có hay không áp dụng CISG, thay vì để mặc định rồi bất ngờ về sau.
Về nơi giải quyết tranh chấp, hai bên cũng được tự chọn tòa án hoặc trọng tài. Khi các bên đã thỏa thuận chọn trọng tài hoặc chọn tòa án nước ngoài, tòa án Việt Nam sẽ trả lại đơn khởi kiện hoặc đình chỉ, tôn trọng đúng thỏa thuận đó (Điều 472 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015). Mặt tích cực là điều khoản bạn ký sẽ được tôn trọng. Mặt cần lưu ý là chọn sai ngay từ đầu thì gần như không sửa được khi tranh chấp đã nổ ra.
Vì sao thắng kiện ở tòa án nước ngoài chưa chắc thu được tiền tại Việt Nam
Giả sử bạn chọn tòa án Singapore và sau này thắng kiện. Để lấy được tiền từ tài sản của đối tác đang nằm ở Việt Nam, bản án Singapore phải được một tòa án Việt Nam công nhận và cho thi hành trước đã. Mà bản án của tòa án nước ngoài chỉ được xem xét công nhận nếu giữa nước đó và Việt Nam có điều ước quốc tế, hoặc trên cơ sở nguyên tắc có đi có lại (Điều 423 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015). Việt Nam mới ký hiệp định tương trợ tư pháp về dân sự với một số ít quốc gia, và với nhiều đối tác thương mại lớn thì chưa có. Khi không có điều ước, việc công nhận phụ thuộc nguyên tắc có đi có lại xét theo từng vụ, rủi ro bị từ chối là có thật. Kết cục có thể là bạn cầm một bản án thắng kiện nhưng không thi hành được ở nơi có tài sản.
Trọng tài đi theo một cơ chế khác hẳn. Phán quyết của trọng tài nước ngoài được công nhận và cho thi hành tại Việt Nam khi nước đó và Việt Nam cùng là thành viên của một điều ước về công nhận phán quyết trọng tài. Điều ước đó chính là Công ước New York năm 1958, Việt Nam tham gia từ năm 1995, với hơn 170 quốc gia thành viên gồm Singapore, Mỹ, các nước EU, Nhật, Hàn, Trung Quốc.
Đặt cạnh nhau, sự khác biệt về khả năng thi hành hiện ra rất rõ:
| Tiêu chí | Tòa án nước ngoài | Trọng tài (Công ước New York) |
|---|---|---|
| Cơ sở công nhận tại Việt Nam | Phải có điều ước song phương hoặc nguyên tắc có đi có lại | Công ước New York năm 1958 |
| Số nước cùng tham gia với Việt Nam | Rất hạn chế | Hơn 170 quốc gia |
| Rủi ro phán quyết không thi hành được tại Việt Nam | Cao | Thấp hơn nhiều |
Để điều khoản thực sự bảo vệ bạn, khi soạn hợp đồng nên làm theo trình tự sau:
- Ghi rõ một hệ luật áp dụng duy nhất cho hợp đồng, và nêu rõ có áp dụng CISG hay không nếu là mua bán hàng hóa.
- Chọn trọng tài thay cho tòa án nước ngoài khi đối tác và tài sản ở Việt Nam: trọng tài trong nước như VIAC, hoặc một tổ chức quốc tế như SIAC, ICC đặt địa điểm tại nước thành viên Công ước New York.
- Soạn thỏa thuận trọng tài đầy đủ: tên đúng của tổ chức trọng tài hoặc bộ quy tắc, địa điểm, ngôn ngữ, số lượng trọng tài viên và luật áp dụng.
- Quy định ngôn ngữ ưu tiên và làm bản song ngữ để tránh tranh cãi về cách hiểu khi xảy ra tranh chấp.
Kết luận
Như vậy, bạn hoàn toàn có quyền thỏa thuận chọn luật áp dụng cho hợp đồng, nhưng yếu tố quyết định không phải "luật nước nào" mà là khả năng thi hành kết quả tại nơi có tài sản của đối tác. Với nhà cung cấp và tài sản ở Việt Nam, nên: (1) ghi rõ luật áp dụng và cân nhắc CISG nếu là mua bán hàng hóa; (2) ưu tiên trọng tài, như VIAC hoặc một tổ chức quốc tế đặt tại nước thành viên Công ước New York, thay vì tòa án nước ngoài; (3) soạn thỏa thuận trọng tài thật chặt để không bị vô hiệu. Một điều khoản chỉ vài dòng nhưng soạn đúng ngay từ đầu sẽ quyết định bạn có thu được tiền hay không khi tranh chấp xảy ra.
DEDICA soạn thảo và rà soát hợp đồng quốc tế với đối tác Việt Nam, thiết kế điều khoản chọn luật và cơ chế giải quyết tranh chấp gắn với khả năng thi hành thực tế tại Việt Nam, đồng thời đại diện khách hàng trong tố tụng trọng tài, tại tòa án và trong thủ tục công nhận, cho thi hành phán quyết. Nếu bạn đang chuẩn bị ký hoặc muốn rà lại một hợp đồng sắp ký, hãy liên hệ DEDICA để được luật sư tư vấn cho trường hợp cụ thể.
Nội dung mang tính tham khảo; mỗi giao dịch có đặc thù riêng về ngành hàng, giá trị và tình trạng đối tác, vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác.
