Giải pháp cho Việt kiều không thể về Việt Nam nhận di sản thừa kế

Là Việt kiều, bạn có quyền nhận di sản thừa kế mà cha mẹ để lại tại Việt Nam, nhưng nếu đang ở nước ngoài và không thể bay về, một căn nhà hay sổ tiết kiệm vài tỷ đồng vẫn có thể bị "treo" nhiều tháng, thậm chí tuột khỏi tay bạn. Phần di sản không tự mất đi; song làm sai trình tự, chậm trễ, hay để đồng thừa kế trong nước tự khai nhận và bỏ sót bạn cũng đủ khiến quyền lợi của bạn bị xâm phạm.

Ai sẽ thay bạn đứng ra làm thủ tục tại Việt Nam khi bạn không thể có mặt? Mang quốc tịch nước ngoài, bạn được đứng tên căn nhà thừa kế hay chỉ được nhận tiền? Và sau khi nhận, làm sao chuyển hợp pháp số tiền đó ra nước ngoài? Đây là ba câu hỏi khiến nhiều Việt kiều chần chừ, để rồi hồ sơ kéo dài hết năm này sang năm khác. Bài viết dưới đây đi thẳng vào những điều bạn cần nắm: quyền thừa kế của bạn đến đâu, trình tự nhận di sản từ xa qua ủy quyền ra sao, và những sai lầm phổ biến cần tránh để không phải làm lại từ đầu.

Quyền thừa kế của Việt kiều và pháp luật áp dụng

Hiểu lầm phổ biến nhất, và cũng tai hại nhất, là "mang quốc tịch nước ngoài thì không được thừa kế tại Việt Nam". Điều này không đúng. Quyền thừa kế gắn với tư cách người thừa kế (quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng với người để lại di sản), không phụ thuộc việc bạn còn hay đã thôi quốc tịch Việt Nam. Bộ luật Dân sự 2015 khẳng định mọi cá nhân đều bình đẳng về quyền hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.

Với di sản có yếu tố nước ngoài, câu hỏi tiếp theo là luật nước nào điều chỉnh. Bộ luật Dân sự đưa ra nguyên tắc rõ ràng:

Điều này nghĩa là: nếu cha mẹ bạn là công dân Việt Nam, việc bạn thuộc hàng thừa kế nào sẽ áp theo pháp luật Việt Nam; và mọi bất động sản nằm tại Việt Nam đều theo pháp luật Việt Nam, dù bạn đang mang hộ chiếu nước nào. Khi không có di chúc, di sản chia theo hàng thừa kế: hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha mẹ và các con của người mất (Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015), những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau.

Nếu cha mẹ bạn để lại di chúc lập ở nước ngoài, di chúc đó vẫn có thể được công nhận tại Việt Nam nếu hình thức phù hợp với pháp luật của nước nơi lập, nơi người lập cư trú hoặc mang quốc tịch, hoặc nơi có bất động sản (Điều 681 Bộ luật Dân sự 2015). Đây cũng là điểm hay phát sinh tranh cãi, sẽ nói rõ ở phần rủi ro bên dưới.

Nhận hiện vật hay nhận giá trị: bài toán nhà đất của Việt kiều

Với di sản là nhà đất, điều khiến Việt kiều lo nhất là: "tôi có được đứng tên sổ đỏ không?". Luật Đất đai 2024 trả lời theo hai nhánh, tùy bạn có thuộc diện được sở hữu nhà ở tại Việt Nam hay không.

Người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài được phép nhập cảnh vào Việt Nam được nhận thừa kế và đứng tên quyền sử dụng đất ở như người trong nước:

Ngược lại, nếu tất cả người thừa kế đều là người nước ngoài hoặc người gốc Việt không thuộc diện được sở hữu nhà ở gắn với đất ở tại Việt Nam, pháp luật không tước phần thừa kế của bạn, mà bạn vẫn được hưởng giá trị của phần đó:

Nói cách khác, bạn không mất quyền thừa kế vì quốc tịch; bạn chỉ nhận theo hình thức khác: đứng tên tài sản nếu đủ điều kiện, hoặc nhận giá trị (thường qua việc chuyển nhượng phần thừa kế cho người đủ điều kiện) nếu không. Xác định bạn thuộc nhánh nào cần làm ngay từ đầu, vì nó quyết định toàn bộ hồ sơ và cả phương án chuyển tiền ra nước ngoài về sau.

Trình tự nhận di sản từ xa qua ủy quyền

Tin tốt cho người không thể về Việt Nam: pháp luật không bắt bạn phải có mặt. Bạn có thể ủy quyền cho một người tại Việt Nam thay mặt mình thực hiện gần như toàn bộ thủ tục. Cơ quan đại diện ngoại giao, lãnh sự của Việt Nam ở nước ngoài được công chứng văn bản ủy quyền và một số giấy tờ thừa kế ngay tại nước bạn đang sống:

Vì cơ quan đại diện không công chứng các giao dịch về bất động sản tại Việt Nam, cách làm chuẩn là: bạn ký văn bản ủy quyền (và văn bản từ chối hoặc đồng ý nhận di sản nếu cần) tại Đại sứ quán/Lãnh sự quán Việt Nam, rồi gửi về để người được ủy quyền tại Việt Nam đứng ra khai nhận, phân chia di sản. Một lưu ý từ thực tiễn: không nên ủy quyền cho chính một đồng thừa kế khác, vì người đó vừa đại diện cho bạn vừa là một bên có quyền lợi đối lập khi phân chia, dễ phát sinh xung đột lợi ích; ủy quyền cho luật sư độc lập an toàn hơn.

Trình tự thực hiện từ xa thường gồm các bước:

1. Xác định hàng thừa kế, di sản và lập phương án ủy quyền; ký văn bản ủy quyền tại Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài.
2. Hợp pháp hóa lãnh sự và dịch thuật công chứng sang tiếng Việt toàn bộ giấy tờ do nước ngoài cấp.
3. Người được ủy quyền nộp hồ sơ yêu cầu công chứng văn bản phân chia (hoặc khai nhận) di sản tại tổ chức hành nghề công chứng, kèm giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế và giấy tờ về tài sản (Điều 59 Luật Công chứng 2024).
4. Tổ chức công chứng niêm yết việc thụ lý trong 15 ngày trước khi công chứng.
5. Hết thời hạn niêm yết và không có khiếu nại, công chứng viên công chứng văn bản phân chia di sản; người được ủy quyền dùng văn bản này để sang tên nhà đất hoặc làm việc với ngân hàng giải tỏa tài khoản.

Khâu niêm yết đáng chú ý với hồ sơ có yếu tố nước ngoài. Theo Điều 44 Nghị định 104/2025/NĐ-CP, nếu nơi cư trú cuối cùng của người để lại di sản không ở Việt Nam và không xác định được, tổ chức công chứng đề nghị Sở Tư pháp đăng tải văn bản niêm yết trên Cổng thông tin điện tử; nếu di sản gồm bất động sản thì còn phải niêm yết tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có bất động sản. Đây là điểm nhiều người không biết, dẫn đến nộp thiếu và phải chờ lại từ đầu.

Chuyển tiền và giá trị tài sản thừa kế ra nước ngoài

Nhận được di sản mới là một nửa câu chuyện; với Việt kiều, nửa còn lại là chuyển hợp pháp thành quả đó về nơi mình sống. Pháp luật ngoại hối Việt Nam cho phép việc này. Chuyển tiền thừa kế ra nước ngoài là một mục đích chuyển tiền một chiều được phép:

Trên thực tế có hai tình huống. Một là di sản bằng tiền như sổ tiết kiệm, tài khoản ngân hàng: sau khi hoàn tất khai nhận, ngân hàng giải tỏa và bạn làm thủ tục mua, chuyển ngoại tệ ra nước ngoài qua ngân hàng được phép, xuất trình chứng từ chứng minh nguồn tiền là di sản thừa kế. Hai là di sản là nhà đất mà bạn không đủ điều kiện đứng tên: bạn chuyển nhượng phần thừa kế cho người đủ điều kiện, rồi chuyển giá trị thu được ra nước ngoài theo cùng cơ chế. Ngân hàng được phép có trách nhiệm xem xét chứng từ của từng giao dịch, nên hồ sơ thừa kế càng đầy đủ, rõ ràng thì khâu chuyển tiền càng nhanh.

Rủi ro pháp lý và sai lầm thường gặp trong thực tế

Phần lớn hồ sơ thừa kế của Việt kiều kéo dài không phải vì luật khó, mà vì những sai lầm lặp đi lặp lại sau đây:

• Bị khai nhận bỏ sót. Các đồng thừa kế ở Việt Nam tự khai nhận di sản và "quên" phần của người ở nước ngoài. Khi phát hiện, bạn phải khởi kiện yêu cầu chia lại di sản, một vụ án dân sự có yếu tố nước ngoài, mất nhiều thời gian và công sức hơn hẳn so với khai nhận đúng ngay từ đầu.
• Để quá lâu mới làm. Thừa kế không phải là quyền tồn tại mãi mãi: có thời hiệu yêu cầu chia di sản. Càng chần chừ, càng dễ mất quyền hoặc rơi vào tranh chấp với người đang quản lý tài sản.
• Giấy tờ chưa hợp pháp hóa lãnh sự. Giấy tờ nhân thân do nước ngoài cấp chưa hợp pháp hóa, chưa dịch công chứng sẽ bị công chứng và ngân hàng từ chối, hồ sơ dừng lại ngay từ cửa đầu tiên.
• Tranh cãi về di chúc lập ở nước ngoài. Di chúc hợp lệ ở nước sở tại chưa chắc được chấp nhận ngay tại Việt Nam nếu hình thức không thuộc các trường hợp được công nhận; cần đối chiếu kỹ trước khi dựa vào nó.
• Quên rằng thừa kế gồm cả nghĩa vụ. Với nhà mua trả góp chưa tất toán, người thừa kế nhận cả quyền và nghĩa vụ theo hợp đồng, nên phải quyết định chấm dứt hợp đồng để lấy lại tiền đã đóng hay tiếp tục thực hiện, thay vì để mặc.
• Kẹt khâu chuyển ngoại tệ. Làm xong khai nhận nhưng thiếu chứng từ chứng minh nguồn gốc di sản thì vẫn không chuyển được tiền ra nước ngoài; khâu này phải tính từ đầu, không để đến cuối mới lo.

Vai trò của DEDICA trong xử lý thừa kế cho Việt kiều

Với hồ sơ thừa kế có yếu tố nước ngoài, vai trò của luật sư không chỉ là "làm giấy tờ", mà là thiết kế cả lộ trình để cuối cùng bạn thực sự nhận được di sản. DEDICA đại diện theo ủy quyền cho khách hàng ở nước ngoài từ đầu đến cuối: rà soát và chuẩn hóa hồ sơ, hướng dẫn công chứng và hợp pháp hóa lãnh sự giấy tờ tại nước sở tại, thay mặt khách làm việc với tổ chức công chứng, ngân hàng và chủ đầu tư để khai nhận, phân chia di sản, giải tỏa tài khoản hoặc xử lý hợp đồng mua nhà còn dang dở, mà khách không cần có mặt tại Việt Nam.

Khi xuất hiện tranh chấp (bị khai nhận bỏ sót, đồng thừa kế không hợp tác, hay tranh cãi về di chúc), DEDICA đại diện thương lượng và tham gia tố tụng tại tòa án, theo đến giai đoạn thi hành án, đồng thời tư vấn phương án chuyển tiền hoặc giá trị tài sản về nước cho khách một cách hợp pháp.

Mỗi hồ sơ thừa kế của Việt kiều có tình tiết riêng về quốc tịch, loại di sản, số người thừa kế và nơi cư trú. DEDICA Law Firm đồng hành cùng anh/chị từ khâu rà soát, hợp pháp hóa hồ sơ, đại diện khai nhận di sản đến khi tiền hoặc giá trị tài sản về tới tài khoản của anh/chị ở nước ngoài, kể cả khi anh/chị không thể có mặt tại Việt Nam. Hãy liên hệ DEDICA để được luật sư phân tích trường hợp cụ thể và đề xuất lộ trình nhận di sản phù hợp.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; anh/chị vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác cho trường hợp của mình.