Phải làm gì khi anh em ruột tranh chấp quyền chia di sản thừa kế tại Việt Nam?

Khi anh em ruột tranh chấp quyền chia di sản thừa kế, một mảnh đất hay căn nhà bố mẹ để lại có thể khiến cả gia đình trở mặt, kiện nhau ra tòa và đình trệ nhiều năm, chỉ vì không ai chịu nhường hoặc vì một người đã âm thầm sang tên trước. Bố mẹ mất không để lại di chúc, mỗi người con một ý: bạn có buộc phải đồng ý với phương án mà người đang giữ nhà đất đưa ra không? Nếu một người anh đã tự ý sang tên toàn bộ tài sản, bạn còn đòi lại được phần của mình không? Nếu bạn đang ở nước ngoài, không thể về Việt Nam theo đuổi vụ việc, ai sẽ bảo vệ quyền lợi cho bạn? Bài viết phân tích quyền của từng người thừa kế, hai con đường để chia di sản và những rủi ro khiến anh em ruột dễ mất quyền lợi nhất.

Anh em ruột được chia di sản như thế nào theo pháp luật

Trước hết cần xác định di sản được chia theo di chúc hay theo pháp luật. Nếu người mất để lại di chúc hợp pháp, di sản chia theo ý nguyện trong di chúc. Nếu không có di chúc, di chúc không hợp pháp, hoặc người được chỉ định trong di chúc đã chết, từ chối nhận thì di sản được chia theo pháp luật, tức theo hàng thừa kế. Đây là tình huống phổ biến nhất dẫn đến tranh chấp giữa anh em ruột: bố mẹ qua đời đột ngột, không để lại giấy tờ định đoạt rõ ràng.

Khi chia theo pháp luật, các con của người mất, dù là con trai hay con gái, con đã lập gia đình hay chưa, con đang ở Việt Nam hay định cư nước ngoài, đều thuộc hàng thừa kế thứ nhất và được hưởng phần ngang nhau. Quan trọng không kém: con nuôi hợp pháp và con đẻ có quyền thừa kế như nhau, và người mang quốc tịch nước ngoài không vì thế mà mất quyền thừa kế.

Điều này nghĩa là: nếu bố mẹ bạn còn một người sống, hoặc ông bà nội ngoại còn sống, họ cũng nằm trong hàng thừa kế thứ nhất và cùng được chia với các con. Anh chị em ruột chỉ thuộc hàng thừa kế thứ hai, tức chỉ được hưởng khi di sản là của chính anh chị em mình để lại và người đó không còn ai ở hàng thứ nhất. Hiểu đúng mình đang ở vị trí nào trong khối thừa kế là điểm khởi đầu để biết phần của bạn là bao nhiêu và ai là người bạn phải cùng thỏa thuận.

Con đường thứ nhất: thỏa thuận phân chia di sản có công chứng

Khi các đồng thừa kế còn nói chuyện được với nhau, con đường nhanh và ít tốn kém nhất là tự thỏa thuận. Pháp luật khuyến khích những người thừa kế họp mặt để thống nhất cách phân chia, và mọi thỏa thuận phải được lập thành văn bản. Văn bản thỏa thuận (hoặc văn bản khai nhận) di sản này sau đó được mang đi công chứng tại một tổ chức hành nghề công chứng.

Thủ tục công chứng không chỉ là ký giấy. Tổ chức công chứng phải niêm yết việc phân chia di sản trong 15 ngày tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người để lại di sản thường trú cuối cùng và nơi có bất động sản, để bất kỳ ai cho rằng mình bị bỏ sót có cơ hội lên tiếng. Đây chính là "chốt chặn" pháp lý quan trọng nhất của con đường thỏa thuận.

Hệ quả thực tế của quy định này rất rõ: chỉ cần một người anh, người em phản đối trong thời gian niêm yết, công chứng viên sẽ không thể hoàn tất việc công chứng. Con đường thỏa thuận khi đó bế tắc, và việc chia di sản buộc phải chuyển sang tòa án. Ngược lại, nếu mọi người đồng thuận, văn bản phân chia di sản đã công chứng chính là căn cứ để đăng ký sang tên nhà đất, sổ tiết kiệm sang cho từng người được hưởng.

Con đường thứ hai: khởi kiện yêu cầu tòa án chia di sản

Khi anh em không thể thống nhất, hoặc một người cố tình chiếm giữ, không hợp tác, người thừa kế có quyền khởi kiện yêu cầu tòa án chia di sản, bởi tranh chấp về thừa kế tài sản thuộc thẩm quyền giải quyết của tòa án. Bạn nộp đơn khởi kiện kèm giấy chứng tử của người để lại di sản, giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế (khai sinh, hộ khẩu...), và giấy tờ về di sản (sổ đỏ, sổ tiết kiệm...).

Nộp đơn ở tòa nào là câu hỏi hay bị nhầm. Với di sản là nhà đất, thẩm quyền không phụ thuộc nơi bị đơn sống mà gắn với nơi có bất động sản.

Một thay đổi lớn cần cập nhật: từ ngày 01/7/2025, hệ thống tòa án cấp huyện đã được bãi bỏ; cấp xét xử sơ thẩm nay là Tòa án nhân dân khu vực (theo Luật số 85/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Tố tụng Dân sự). Vụ tranh chấp chia di sản, kể cả vụ có đồng thừa kế là Việt kiều hay người nước ngoài, đều do Tòa án nhân dân khu vực giải quyết sơ thẩm, không còn tách riêng lên cấp tỉnh như trước. Sau khi thụ lý, tòa sẽ tiến hành hòa giải; hòa giải không thành thì đưa vụ án ra xét xử. Trên thực tế, một vụ chia di sản có tranh chấp thường kéo dài nhiều tháng đến vài năm, tùy mức độ phức tạp và việc có phải định giá, đo vẽ lại tài sản hay không.

Riêng với người thừa kế đang ở nước ngoài, có một điểm tựa quan trọng: tranh chấp liên quan đến bất động sản tại Việt Nam thuộc thẩm quyền giải quyết riêng biệt của tòa án Việt Nam. Nói cách khác, dù bạn mang quốc tịch nào, đang sống ở đâu, không ai có thể đưa vụ tranh chấp nhà đất tại Việt Nam ra một tòa nước ngoài để gạt bạn khỏi cuộc chơi. Bạn hoàn toàn có thể ủy quyền cho luật sư tại Việt Nam theo đuổi vụ kiện thay mình.

Thời hiệu và những sai lầm khiến anh em ruột mất quyền lợi

Sai lầm tốn kém nhất là để quá thời hiệu. Nhiều người nghĩ "di sản của bố mẹ thì lúc nào chia chẳng được", đó là hiểu lầm nguy hiểm.

Hệ quả: nếu để quá 30 năm với nhà đất (10 năm với tiền, vàng, tài sản khác), người anh hay người em đang trực tiếp quản lý có thể được công nhận là chủ sở hữu, còn những người ở xa mất quyền yêu cầu chia. Với gia đình có người định cư nước ngoài lâu năm, đây là rủi ro rất thật.

Sai lầm thứ hai là bị khai nhận sót. Một số đồng thừa kế ở Việt Nam tự làm thủ tục khai nhận di sản và "quên" khai người anh, người em đang ở xa. Pháp luật có cơ chế xử lý: thủ tục niêm yết bắt buộc phải ghi rõ để tiếp nhận khiếu nại, tố cáo về việc bỏ sót, giấu giếm người thừa kế; và nếu di sản đã chia mà xuất hiện người thừa kế bị bỏ sót, người này có quyền yêu cầu những người đã nhận thanh toán lại phần tương ứng bằng tiền (Điều 662 Bộ luật Dân sự 2015). Nhưng để dùng được cơ chế đó, bạn phải kịp thời phát hiện và khởi kiện chia lại.

Sai lầm thứ ba là tự ý định đoạt di sản chung. Khi di sản chưa chia, người đang quản lý không được bán, tặng cho, thế chấp tài sản nếu không được tất cả những người thừa kế đồng ý bằng văn bản. Một giao dịch chuyển nhượng "âm thầm" như vậy có thể bị yêu cầu vô hiệu, nhưng nếu tài sản đã sang tay người thứ ba ngay tình, việc đòi lại trở nên phức tạp hơn nhiều. Ngoài ra, hai nhầm lẫn thường gặp khác là cho rằng con gái đã đi lấy chồng hoặc con nuôi thì không có phần (sai, họ vẫn là đồng thừa kế hàng thứ nhất), và lẫn lộn giữa di sản riêng của người mất với phần tài sản chung của vợ chồng còn sống, dẫn đến chia nhầm cả phần không phải của người đã khuất.

DEDICA đồng hành thế nào khi anh em ruột tranh chấp di sản

Tranh chấp thừa kế giữa anh em ruột hiếm khi chỉ là chuyện pháp lý, nó còn là chuyện tình cảm gia đình. Vai trò của luật sư DEDICA là giúp bạn bảo vệ quyền lợi một cách rõ ràng, có căn cứ, đồng thời mở đường cho một giải pháp ít tổn thương nhất. DEDICA rà soát hồ sơ để xác định chính xác phần của bạn và thời hiệu còn lại, đại diện thương lượng giữa các đồng thừa kế để hướng tới phương án thỏa thuận công chứng, và khi buộc phải ra tòa thì đại diện tham gia tố tụng, kể cả vụ kiện chia lại di sản do bị khai nhận sót.

Với khách hàng đang ở nước ngoài không thể về Việt Nam, DEDICA hỗ trợ chuẩn bị và hợp pháp hóa lãnh sự giấy tờ từ nước sở tại, nhận ủy quyền để làm việc với công chứng, tòa án và cơ quan thi hành án, theo sát đến khâu sang tên hoặc bán tài sản và chuyển hợp pháp phần thừa kế ra nước ngoài cho bạn.

Mỗi vụ tranh chấp di sản giữa anh em ruột đều có tình tiết riêng về di chúc, thời hiệu, giấy tờ và nơi cư trú của từng người. DEDICA Law Firm đồng hành cùng anh/chị từ khâu xác định quyền lợi, thương lượng giữa các đồng thừa kế đến khi đại diện khởi kiện và nhận được phần thừa kế, kể cả khi anh/chị đang ở nước ngoài. Liên hệ DEDICA để được luật sư tư vấn cho trường hợp cụ thể của gia đình anh/chị.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác cho trường hợp của mình.