Bị hại yêu cầu bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự tại Việt Nam thế nào 2026?

Vụ án hình sự khép lại với bản án buộc bị cáo đi tù, nhưng nhiều bị hại vẫn không nhận lại được một đồng nào vì đã không nộp đơn yêu cầu bồi thường đúng lúc, đúng cách. Với doanh nghiệp bị nhân sự chiếm đoạt tài sản hay cá nhân bị xâm phạm sức khỏe, tính mạng, khoản tiền bồi thường không tự động đến, mà phải được đòi trong chính quá trình tố tụng hình sự.

Bạn là bị hại trong một vụ án hình sự tại Việt Nam, liệu có được tự động nhận lại tài sản đã mất khi vụ án kết thúc? Cần làm gì để tòa buộc bị cáo bồi thường đúng và đủ những gì bạn thực sự thiệt hại? Và nếu không lên tiếng ngay từ giai đoạn điều tra, quyền lợi của bạn có còn được bảo vệ khi phiên tòa diễn ra? Đây là những câu hỏi khiến không ít bị hại, đặc biệt là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài bị nhân sự tham ô, chiếm đoạt tài sản, hoang mang khi lần đầu tiếp xúc với tố tụng hình sự. Bài viết dưới đây phân tích quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại của bị hại, trình tự thực hiện và những sai lầm phổ biến khiến quyền lợi bị bỏ lỡ.

Quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại của bị hại theo pháp luật tố tụng hình sự

Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 xác định rõ ai là người có quyền yêu cầu bồi thường trong một vụ án hình sự. Bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản, hoặc là cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra. Ngoài quyền được thông báo kết quả điều tra, đưa ra chứng cứ, tham gia phiên tòa, bị hại còn có quyền quan trọng nhất với bài toán bồi thường: đề nghị mức bồi thường thiệt hại và biện pháp bảo đảm bồi thường.

Điều này nghĩa là gì với bạn? Bạn không phải là người ngoài cuộc chờ tòa tự quyết định thay mình. Bạn có quyền chủ động đưa ra con số thiệt hại, kèm tài liệu chứng minh, và yêu cầu cơ quan tố tụng xem xét khi tuyên án. Trường hợp thiệt hại về tài sản nhưng người bị thiệt hại không phải là người trực tiếp bị tội phạm xâm phạm thân thể hay danh dự (ví dụ doanh nghiệp bị nhân viên chiếm đoạt tiền), pháp luật gọi họ là nguyên đơn dân sự trong vụ án hình sự, với các quyền tương tự: đưa ra chứng cứ, đề nghị mức bồi thường, tham gia tranh luận tại phiên tòa và kháng cáo phần bồi thường nếu không đồng ý với bản án.

Một điểm khác biệt căn bản so với việc khởi kiện dân sự thông thường: vấn đề bồi thường trong vụ án hình sự được giải quyết ngay trong chính vụ án đó, không phải mở một vụ kiện dân sự riêng. Chỉ khi phần bồi thường chưa đủ điều kiện chứng minh và việc tách ra không ảnh hưởng đến việc xét xử phần hình sự, cơ quan tố tụng mới tách phần dân sự để giải quyết theo thủ tục riêng.

Căn cứ và nguyên tắc xác định mức bồi thường

Phần bồi thường trong vụ án hình sự vẫn phải tuân theo các nguyên tắc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng của Bộ luật Dân sự 2015. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường rất rõ ràng: ai có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường.

Nguyên tắc cốt lõi là thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời. Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn cụ thể: thiệt hại thực tế được tính thành tiền tại thời điểm giải quyết bồi thường, và người yêu cầu bồi thường phải nêu rõ từng khoản thiệt hại cùng tài liệu, chứng cứ chứng minh yêu cầu của mình là có căn cứ.

Ba nhóm thiệt hại thường gặp trong vụ án hình sự được Bộ luật Dân sự liệt kê cụ thể, tùy vào việc bị hại bị xâm phạm tài sản, sức khỏe hay tính mạng:

• Thiệt hại do tài sản bị xâm phạm: tài sản bị mất, bị hủy hoại hoặc hư hỏng; lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất hoặc giảm sút; chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế và khắc phục thiệt hại.
• Thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm: chi phí cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút; chi phí và thu nhập bị mất của người chăm sóc; khoản tiền bù đắp tổn thất tinh thần.
• Thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm: các khoản như thiệt hại sức khỏe nêu trên (nếu có), chi phí mai táng hợp lý, tiền cấp dưỡng cho người mà nạn nhân có nghĩa vụ cấp dưỡng, và khoản tiền bù đắp tổn thất tinh thần cho người thân thích.

Với tài sản bị mất hoặc hư hỏng, Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP hướng dẫn cách định giá cụ thể: căn cứ vào thỏa thuận của các bên, nếu không thỏa thuận được thì xác định theo giá thị trường của tài sản cùng loại, cùng tính năng và mức độ hao mòn tại thời điểm giải quyết bồi thường. Đây là điểm bị hại cần nắm để không bị định giá thấp hơn thiệt hại thực tế đã gánh chịu.

Trình tự yêu cầu bồi thường: từ giai đoạn điều tra đến khi tuyên án

Khác với hình dung của nhiều người, việc đòi bồi thường không phải chuyện chỉ diễn ra tại phiên tòa. Bị hại nên chủ động ngay từ giai đoạn điều tra, vì đây là lúc chứng cứ về thiệt hại còn dễ thu thập nhất.

Trước hết, bị hại hoặc nguyên đơn dân sự cần có văn bản (đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại) gửi cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án tùy giai đoạn vụ án đang ở đâu, nêu rõ từng khoản thiệt hại và mức yêu cầu. Song song đó là việc thu thập, cung cấp tài liệu chứng minh: hóa đơn sửa chữa, chứng từ điều trị, xác nhận thu nhập bị mất, kết quả định giá tài sản. Nếu tự mình không thể thu thập được, bị hại có quyền yêu cầu cơ quan tố tụng thu thập giúp.

Đối với tài sản của bị hại đã bị thu giữ trong quá trình điều tra (ví dụ tang vật, tiền, hàng hóa bị chiếm đoạt), pháp luật có cơ chế xử lý vật chứng riêng, và không phải mọi tài sản thu giữ đều tự động trả lại cho bị hại.

Vì vậy, nếu tài sản của bạn đang bị tạm giữ để phục vụ điều tra, việc chủ động đề nghị bằng văn bản và cung cấp giấy tờ chứng minh quyền sở hữu sẽ giúp quá trình trả lại tài sản diễn ra sớm hơn, thay vì chờ đến khi bản án có hiệu lực.

Trong suốt quá trình tố tụng, bị hại và nguyên đơn dân sự có quyền tham gia phiên tòa, trình bày ý kiến, đề nghị Hội đồng xét xử xem xét mức bồi thường và tranh luận để bảo vệ yêu cầu của mình. Nếu bản án tuyên mức bồi thường mà bị hại cho là chưa thỏa đáng, họ có quyền kháng cáo phần liên quan đến bồi thường thiệt hại lên tòa cấp phúc thẩm.

Rủi ro và sai lầm thường gặp khi bị hại tự đòi bồi thường

Không ít bị hại mất quyền lợi không phải vì pháp luật không bảo vệ họ, mà vì cách thực hiện quyền của mình chưa đúng và chưa kịp thời.

Sai lầm phổ biến nhất là chờ đến phiên tòa mới đưa ra yêu cầu bồi thường, trong khi giai đoạn điều tra mới là lúc chứng cứ về thiệt hại (hóa đơn, chứng từ, dấu vết tài sản) còn nguyên vẹn và dễ thu thập. Càng để lâu, chứng cứ càng khó tìm, và yêu cầu bồi thường thiếu căn cứ dễ bị Hội đồng xét xử bác hoặc chỉ chấp nhận một phần.

Sai lầm thứ hai là nhầm lẫn giữa việc "tịch thu vật chứng nộp ngân sách nhà nước" với việc "trả lại tài sản cho bị hại". Theo quy định về xử lý vật chứng, tiền bạc hoặc tài sản do phạm tội mà có bị tịch thu, nộp ngân sách nhà nước, chỉ tài sản không phải là vật chứng, hoặc vật chứng mà cơ quan tố tụng xét thấy không ảnh hưởng đến việc xử lý vụ án mới được trả lại ngay cho chủ sở hữu. Không ít bị hại tưởng rằng cứ có bản án kết tội là tự động lấy lại được toàn bộ tài sản, dẫn đến việc không chủ động chứng minh quyền sở hữu và không đề nghị Tòa buộc bị cáo hoàn trả hoặc bồi thường phần tài sản đã bị tẩu tán, tiêu xài.

Sai lầm thứ ba, đặc biệt với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài bị nhân sự tham ô hoặc chiếm đoạt tài sản, là không nêu rõ và không chứng minh đầy đủ từng khoản thiệt hại. Theo hướng dẫn của Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP, người yêu cầu bồi thường phải nêu rõ từng khoản, kèm tài liệu chứng cứ. Một doanh nghiệp chỉ đưa ra tổng số tiền bị mất mà không tách bạch từng khoản (tài sản bị chiếm đoạt trực tiếp, lợi ích bị mất do gián đoạn hoạt động, chi phí khắc phục) sẽ khó được chấp nhận đầy đủ.

Cuối cùng, nhiều bị hại không nhận ra rằng phần bồi thường vẫn có thể bị giảm nếu người gây thiệt hại chứng minh được thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của họ, hoặc nếu chính bị hại có một phần lỗi trong việc để thiệt hại xảy ra. Đây không phải là điều tòa "làm khó" bị hại, mà là nguyên tắc công bằng đã được luật quy định, và bị hại nên chuẩn bị lập luận, chứng cứ để bảo vệ mức bồi thường xứng đáng ngay từ đầu.

Vai trò của DEDICA trong bảo vệ quyền lợi bị hại

DEDICA đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị hại, nguyên đơn dân sự xuyên suốt vụ án hình sự, từ giai đoạn điều tra đến xét xử sơ thẩm và phúc thẩm: soạn đơn yêu cầu bồi thường nêu rõ từng khoản thiệt hại đúng quy định, thu thập và củng cố chứng cứ chứng minh thiệt hại thực tế, làm việc với cơ quan điều tra và Viện kiểm sát để đề nghị xử lý đúng đối với tài sản bị thu giữ, và tranh luận tại phiên tòa để bảo vệ mức bồi thường thỏa đáng.

Với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài bị nhân sự tham ô, chiếm đoạt tài sản, việc có luật sư đồng hành ngay từ khi tố giác hoặc được cơ quan công an mời làm việc giúp doanh nghiệp không bỏ lỡ thời điểm vàng để thu thập chứng cứ và bảo toàn quyền lợi. Nếu doanh nghiệp hoặc cá nhân của anh/chị đang là bị hại trong một vụ án hình sự tại Việt Nam, DEDICA sẵn sàng đánh giá hồ sơ cụ thể và tư vấn phương án đòi bồi thường phù hợp.

Mỗi vụ án hình sự có tình tiết, chứng cứ và giai đoạn tố tụng khác nhau, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng và mức độ được bồi thường. DEDICA Law Firm đồng hành cùng bị hại, nguyên đơn dân sự là cá nhân hoặc doanh nghiệp trong việc đòi lại quyền lợi đã mất do tội phạm gây ra. Liên hệ DEDICA để được luật sư đánh giá hồ sơ cụ thể của anh/chị.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác cho trường hợp của anh/chị.