Quyền của người nước ngoài trong tố tụng hình sự tại Việt Nam 2026

Quyền của người nước ngoài trong tố tụng hình sự tại Việt Nam không phải là khái niệm trừu tượng. Đó là việc có được gọi phiên dịch trước khi khai báo, có được nhờ luật sư ngay từ buổi làm việc đầu tiên, và gia đình ở nước ngoài có biết được người thân đang bị tạm giữ ở đâu hay không. Ở một đất nước khác ngôn ngữ và khác thủ tục, chỉ một lời khai vội trong những ngày đầu cũng có thể khiến một người từ chỗ liên quan trở thành bị can, và đẩy cả vụ án sang hướng bất lợi.

Bị mời lên làm việc với cơ quan công an, người nước ngoài có buộc phải khai mọi điều mình được hỏi không? Khi người thân bị tạm giam, bao lâu thì gia đình được vào thăm, và một người đang ở nước ngoài có thể làm gì khi hoàn toàn mất liên lạc? Cơ quan lãnh sự có thể đứng ra lo cả vụ án thay cho luật sư không? Đây là những câu hỏi mà phần lớn người nước ngoài và gia đình họ chỉ đặt ra khi sự việc đã xảy ra, giữa lúc hoang mang nhất. Bài viết phân tích khung pháp lý đang áp dụng năm 2026, những quyền mà luật ghi nhận cho người nước ngoài ở từng giai đoạn tố tụng, chế độ thăm gặp và tiếp xúc lãnh sự khi bị tạm giam, cùng những sai lầm khiến các quyền đó không được sử dụng đúng lúc.

Khung pháp lý xác định quyền của người nước ngoài trong tố tụng hình sự

Nguyên tắc nền tảng là hành vi phạm tội xảy ra trên lãnh thổ Việt Nam được giải quyết theo pháp luật Việt Nam, và hoạt động tố tụng đối với người nước ngoài được tiến hành theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên hoặc theo nguyên tắc có đi có lại. Điều này có nghĩa là người nước ngoài không bị đặt ra ngoài hệ thống, mà được hưởng đúng những quyền tố tụng mà Bộ luật Tố tụng hình sự dành cho mọi người bị buộc tội, song song với các kênh hỗ trợ riêng dành cho người mang quốc tịch nước ngoài.

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 hiện đang được áp dụng theo bản hợp nhất năm 2026, đã cập nhật tám lần sửa đổi, trong đó có Luật sửa đổi năm 2025 về sắp xếp lại bộ máy các cơ quan tiến hành tố tụng. Một điểm cần làm rõ ngay: việc một người bị tạm giữ hay tạm giam hoàn toàn không đồng nghĩa với việc người đó đã có tội. Nguyên tắc suy đoán vô tội là cột trụ của toàn bộ quá trình.

Với người nước ngoài, nguyên tắc này có giá trị thực tế rất lớn. Trong lúc cơ quan điều tra còn đang thu thập chứng cứ, người bị buộc tội vẫn giữ tư cách của một người chưa có tội, kèm theo đó là toàn bộ các quyền được trình bày, được im lặng ở những nội dung bất lợi cho mình, và được nhờ người bào chữa. Ngoài ra, nếu người nước ngoài thuộc diện được hưởng quyền miễn trừ ngoại giao hoặc lãnh sự, vụ việc được giải quyết theo điều ước quốc tế hoặc tập quán quốc tế tương ứng, đây là một ngoại lệ hẹp và cần luật sư đánh giá theo từng trường hợp.

Ba quyền nền tảng: bào chữa, phiên dịch và quyền không tự buộc tội

Có ba quyền mà người nước ngoài nên nắm vững trước cả khi hiểu chi tiết về thủ tục, bởi đây là những quyền được dùng đến sớm nhất và dễ bị bỏ lỡ nhất.

Thứ nhất là quyền bào chữa. Luật ghi nhận rõ rằng người bị buộc tội có quyền tự bào chữa hoặc nhờ luật sư, người khác bào chữa, và cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm thông báo, giải thích, bảo đảm cho họ thực hiện quyền này (Điều 16, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015). Quyền bào chữa không phải đặc ân ban cho người có điều kiện, mà là quyền mặc định của bất kỳ ai bị buộc tội.

Thứ hai, và đặc biệt quan trọng với người nước ngoài, là quyền về ngôn ngữ. Mọi hoạt động tố tụng diễn ra bằng tiếng Việt, nhưng người tham gia tố tụng có quyền dùng tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình, và khi đó bắt buộc phải có phiên dịch.

Đây là điểm tựa pháp lý để người nước ngoài từ chối khai báo bằng một ngôn ngữ mình không thành thạo, yêu cầu có phiên dịch, và yêu cầu mọi biên bản phải được dịch lại trước khi ký. Một biên bản hỏi cung ký vội khi chưa hiểu hết nội dung có thể trở thành chứng cứ rất khó phản bác về sau.

Thứ ba là quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình. Quyền này được ghi nhận đồng thời cho người bị tạm giữ, bị can và bị cáo, nghĩa là nó đi cùng người nước ngoài qua mọi giai đoạn của vụ án.

Nói cách khác, im lặng ở những nội dung có thể bất lợi không phải là hành vi cản trở, mà là một quyền hợp pháp. Việc trả lời thế nào, khai đến đâu, nên được cân nhắc cùng người bào chữa thay vì quyết định một mình trong trạng thái hoang mang.

Quyền của người nước ngoài qua từng giai đoạn tố tụng

Một vụ án hình sự đi từ tiếp nhận tin báo, khởi tố, điều tra, truy tố cho đến xét xử sơ thẩm và phúc thẩm. Từ năm 2025, bộ máy tiến hành tố tụng đã được sắp xếp lại theo hướng tinh gọn, cơ quan điều tra còn hai cấp và một số thẩm quyền được giao cho công an cấp xã, nhưng các quyền tố tụng của người bị buộc tội thì không thay đổi theo hướng thu hẹp. Điều quan trọng với người nước ngoài là biết ở mỗi giai đoạn mình đang ở tư cách nào và có thể làm gì.

Khi mới chỉ được mời làm việc với tư cách người có liên quan hoặc người bị tố giác, người nước ngoài chưa phải là bị can, có quyền trình bày, quyền im lặng ở nội dung bất lợi và quyền nhờ luật sư tư vấn trước và trong buổi làm việc. Khi bị giữ trong trường hợp khẩn cấp hoặc bị bắt và có quyết định tạm giữ, người đó trở thành người bị tạm giữ, được biết lý do, được nhận các quyết định tố tụng và được tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa (Điều 59). Khi có quyết định khởi tố, người đó trở thành bị can với danh mục quyền rộng hơn (Điều 60), và khi Tòa án quyết định đưa vụ án ra xét xử thì trở thành bị cáo, được tham gia phiên tòa, tranh luận và nói lời sau cùng (Điều 61).

Một hiểu lầm phổ biến là cứ chờ ra tòa mới cần luật sư. Trên thực tế, giai đoạn điều tra và hỏi cung mới là lúc lời khai và hồ sơ định hình. Luật cho phép người bào chữa tham gia rất sớm.

Người bào chữa còn có quyền có mặt khi lấy lời khai của người bị bắt, bị tạm giữ và khi hỏi cung bị can (Điều 73). Sự hiện diện này giúp bảo đảm thân chủ không bị bức cung, mớm cung, và mọi diễn biến đều được ghi nhận đúng. Về thời gian, nhiều gia đình lo lắng vụ án kéo dài vô tận, nhưng luật đặt ra giới hạn cụ thể cho việc tạm giam để điều tra.

Các thời hạn này có thể được gia hạn theo luật, và thời hạn điều tra cũng được quy định riêng (Điều 172). Việc nắm được khung thời gian giúp gia đình hiểu vụ án đang ở đâu trong tiến trình, thay vì phải phỏng đoán trong lo âu.

Thăm gặp, tạm giam và tiếp xúc lãnh sự đối với người nước ngoài

Đây là nhóm câu hỏi khiến gia đình ở nước ngoài lo lắng nhất, vì khi người thân bị tạm giam, mọi liên lạc gần như bị cắt đứt. Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú năm 2025, áp dụng từ ngày 01 tháng 7 năm 2026, quy định rõ chế độ thăm gặp.

Người bào chữa được gặp người bị tạm giữ, tạm giam tại buồng làm việc của cơ sở giam giữ để thực hiện việc bào chữa, và việc gặp này không bị giới hạn theo định mức thăm gặp của thân nhân. Đối với người nước ngoài, luật dành riêng một nội dung về tiếp xúc lãnh sự và tiếp xúc với tổ chức nhân đạo: người bị tạm giữ, tạm giam là người nước ngoài được tiếp xúc lãnh sự trong thời gian bị giam giữ, thực hiện theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên hoặc theo thỏa thuận giữa hai nước, và cơ quan đang thụ lý vụ án quyết định thời điểm cụ thể (khoản 5 Điều 22).

Cần hiểu đúng vai trò của cơ quan lãnh sự để tránh kỳ vọng sai. Trong phạm vi của mình, cơ quan đại diện ngoại giao hoặc lãnh sự thường có thể:

• Thăm gặp công dân nước mình đang bị tạm giam và theo dõi điều kiện giam giữ, sức khỏe;
• Cung cấp danh sách luật sư địa phương để gia đình tự lựa chọn;
• Là kênh liên lạc giữa người bị giam và gia đình ở nước ngoài.

Tuy nhiên, cơ quan lãnh sự không bào chữa thay, không can thiệp vào nội dung vụ án và không quyết định việc tại ngoại hay mức án. Những việc đó thuộc về luật sư bào chữa và các cơ quan tiến hành tố tụng của Việt Nam. Đây là ranh giới mà nhiều gia đình chỉ nhận ra khi đã mất thời gian quý giá.

Rủi ro pháp lý và sai lầm thường gặp trong thực tế

Phần lớn thiệt hại cho người nước ngoài trong vụ án hình sự không đến từ việc thiếu quyền, mà đến từ việc quyền không được sử dụng đúng lúc. Có vài sai lầm lặp đi lặp lại.

Sai lầm thứ nhất là tin rằng đại sứ quán hoặc lãnh sự quán sẽ lo được hết. Như đã phân tích, vai trò lãnh sự là hỗ trợ và giám sát trong giới hạn, không thay thế được luật sư bào chữa. Trông chờ hoàn toàn vào kênh lãnh sự thường khiến giai đoạn điều tra trôi qua mà không có ai bảo vệ về mặt pháp lý.

Sai lầm thứ hai là hiểu nhầm tạm giam là đã có tội, từ đó buông xuôi hoặc khai báo theo hướng nhận hết cho nhanh. Suy đoán vô tội cho phép người bị buộc tội giữ thế chủ động cho đến khi có bản án có hiệu lực, và quyền không tự buộc tội tồn tại để bảo vệ chính họ khỏi những lời khai bất lợi do hoang mang hoặc do hiểu sai câu hỏi qua rào cản ngôn ngữ.

Sai lầm thứ ba là ký vào biên bản hoặc tài liệu chưa được dịch và chưa hiểu rõ, hoặc chấp nhận một người phiên dịch không bảo đảm chất lượng. Một bản dịch sai một thuật ngữ pháp lý cũng có thể làm thay đổi bản chất lời khai. Sai lầm thứ tư là để gia đình ở nước ngoài rơi vào khoảng trống thông tin, không biết người thân bị giữ ở đâu, trong khi việc xác định nơi giam giữ và đăng ký bào chữa hoàn toàn có thể bắt đầu chỉ từ thông tin hộ chiếu.

Vai trò của DEDICA trong bảo vệ quyền của người nước ngoài

Với một vụ án hình sự có yếu tố nước ngoài, DEDICA đồng hành xuyên suốt từ giai đoạn điều tra đến xét xử sơ thẩm và phúc thẩm. Khi gia đình chỉ biết người thân đã bị bắt mà mất liên lạc, các luật sư của DEDICA có thể từ thông tin hộ chiếu liên hệ các cơ quan có thẩm quyền để xác định nơi đang bị tạm giữ, tạm giam, đăng ký bào chữa và trở thành kênh thông tin tin cậy cho gia đình ở nước ngoài. Trong giai đoạn điều tra, luật sư tham dự các buổi hỏi cung để bảo đảm thân chủ không bị bức cung, mớm cung và được dùng quyền của mình, đồng thời giám sát để mọi biên bản được lập đúng và được dịch chính xác.

DEDICA cũng tư vấn và hỗ trợ thủ tục xin thay đổi biện pháp ngăn chặn, chẳng hạn xin tại ngoại hoặc bảo lĩnh khi có căn cứ, xây dựng chiến lược bào chữa theo hướng vô tội nếu thân chủ bị oan, hoặc đề nghị thay đổi tội danh, khung hình phạt và áp dụng tình tiết giảm nhẹ khi có cơ sở. Trong trường hợp ngược lại, khi cá nhân hoặc doanh nghiệp tại Việt Nam là bị hại của hành vi do người nước ngoài thực hiện, DEDICA bảo vệ quyền lợi của bên bị hại trong suốt quá trình tố tụng.

Nếu anh, chị hoặc người thân là người nước ngoài đang được mời làm việc, bị tạm giữ hoặc tạm giam trong một vụ án tại Việt Nam, đừng để giai đoạn quan trọng nhất trôi qua mà không có người bảo vệ. Hãy liên hệ DEDICA để luật sư xác định tình trạng vụ việc, đăng ký bào chữa và tư vấn các bước cần làm ngay, kể cả khi anh chị đang ở nước ngoài và không thể có mặt tại Việt Nam.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ án phụ thuộc vào hồ sơ, chứng cứ và giai đoạn tố tụng cụ thể; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác cho trường hợp của mình.