Chị Hằng (tên đã được thay đổi), ở TP. Hồ Chí Minh, hỏi DEDICA:
"Mẹ tôi mất đầu năm nay, không để lại di chúc, di sản là căn nhà ở Bình Thạnh. Nhà có ba anh em, anh cả định cư ở Đức hơn hai mươi năm. Hai chị em tôi muốn khai nhận di sản để sang tên rồi bán chia đều, nhưng anh không chịu ký giấy tờ, nhắn tin gọi điện đều không trả lời. Văn phòng công chứng nói thiếu anh thì không làm được. Chẳng lẽ căn nhà phải để đó mãi?"
DEDICA tư vấn Người thừa kế ở nước ngoài không hợp tác khiến rất nhiều hồ sơ khai nhận di sản tại Việt Nam đứng lại hàng năm trời, nhưng gia đình chị không hề bế tắc. Công chứng từ chối là đúng luật, vì phân chia di sản cần sự tham gia của tất cả người thừa kế. Song pháp luật cũng không cho một người im lặng "giam" tài sản vô thời hạn: nếu thuyết phục và ủy quyền từ xa không thành, chị có quyền khởi kiện yêu cầu tòa án chia di sản, và tòa xét xử được ngay cả khi anh cả không tham gia. Dưới đây là căn cứ và các bước cụ thể.
Phân chia di sản tại công chứng cần sự đồng thuận của tất cả người thừa kế
Mẹ chị mất không để lại di chúc, căn nhà trở thành di sản chia theo pháp luật cho hàng thừa kế thứ nhất là ba anh em, mỗi người một phần bằng nhau. Từ thời điểm mẹ mất, căn nhà thuộc về cả ba người: hai chị em chị không thể tự định đoạt phần của anh cả. Bộ luật Dân sự 2015 đòi hỏi mọi thỏa thuận phân chia giữa những người thừa kế phải lập thành văn bản (Điều 656); với nhà đất, văn bản này còn phải công chứng thì mới sang tên được. Luật Công chứng 2024 chốt chặt khâu đó:
Công chứng viên phải kiểm tra đúng và đủ người được hưởng di sản; hồ sơ còn phải niêm yết công khai 15 ngày tại Ủy ban nhân dân cấp xã theo Nghị định 104/2025/NĐ-CP. Với chị, điều đó nghĩa là thiếu anh cả thì hồ sơ không thể hoàn tất. Cũng đừng nghe "mách nước" khai sót người vắng mặt cho nhanh: văn bản phân chia bỏ sót người thừa kế có nguy cơ bị tòa tuyên vô hiệu khi người đó lên tiếng, kéo theo việc sang tên, mua bán phía sau đổ vỡ.
Trước khi nghĩ đến tòa án, đáng kiểm tra một khả năng: nhiều người ở nước ngoài không phản đối việc chia, chỉ ngại thủ tục hoặc tưởng phải bay về Việt Nam mới ký được. Thực tế, anh cả có thể ký ủy quyền ngay tại Đức (ở cơ quan đại diện Việt Nam, hoặc công chứng sở tại rồi hợp pháp hóa lãnh sự) để một người tại Việt Nam ký văn bản phân chia thay anh. Khúc mắc chỉ là khoảng cách thì không cần đến kiện tụng.
Khởi kiện chia di sản khi thương lượng bế tắc
Nếu anh cả thật sự từ chối mọi đối thoại, đây là tranh chấp về thừa kế tài sản, loại việc thuộc thẩm quyền của tòa án theo khoản 5 Điều 26 Bộ luật Tố tụng dân sự. Lưu ý thay đổi mới từ 01/07/2025: vụ kiện có đương sự ở nước ngoài không còn phải lên tòa cấp tỉnh như trước, mà nộp tại Tòa án nhân dân khu vực; di sản là nhà đất thì nộp ở tòa khu vực nơi có căn nhà.
Hành trình một vụ kiện chia di sản có người thừa kế ở nước ngoài thường đi qua năm bước:
- Chuẩn bị hồ sơ. Giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ mẹ con, giấy tờ căn nhà, và đặc biệt là địa chỉ chính xác của anh cả ở Đức. Tòa phải tống đạt văn bản ra nước ngoài, nên địa chỉ sai hoặc không xác định được là lý do phổ biến khiến vụ án kéo dài, thậm chí bị đình chỉ.
- Nộp đơn khởi kiện tại Tòa án nhân dân khu vực nơi có căn nhà; từ 01/03/2026 có thể nộp trực tuyến.
- Tòa thụ lý và tống đạt cho anh cả qua kênh ủy thác tư pháp hoặc cơ quan đại diện Việt Nam ở Đức. Đây là khâu tốn thời gian nhất, thường tính bằng nhiều tháng.
- Nếu anh cả vẫn im lặng, tòa được xét xử vắng mặt đương sự ở nước ngoài sau khi đã tống đạt hợp lệ theo các phương thức luật định (Điều 477 Bộ luật Tố tụng dân sự). Bất hợp tác làm vụ việc chậm lại, không chặn được phán quyết.
- Thi hành bản án. Bản án có hiệu lực là căn cứ sang tên, phân chia di sản; phần của từng người, kể cả người vắng mặt, được xác định rõ và có cơ chế thi hành án nếu tiếp tục không hợp tác.
Kinh nghiệm của DEDICA: không ít người "không hợp tác" thực ra đang hiểu sai quyền lợi hoặc e ngại giấy tờ. Khi có luật sư đứng giữa liên hệ và giải thích rõ phương án (kể cả việc phần tiền của anh được chia minh bạch, chuyển hợp pháp sang Đức sau khi bán nhà), nhiều vụ tháo nút bằng một bộ hồ sơ ủy quyền, khỏi cần ra tòa. Khi buộc phải kiện, DEDICA đại diện theo ủy quyền xuyên suốt từ nộp đơn đến thi hành án; người thừa kế ở nước ngoài không cần về Việt Nam trong suốt quá trình.
Kết luận
Như vậy, công chứng từ chối hồ sơ thiếu chữ ký anh cả là đúng quy định, nhưng gia đình chị có lối ra rõ ràng: (1) xác minh nguyện vọng thật của anh: nếu anh không phản đối việc chia, hướng dẫn anh ký ủy quyền ngay tại Đức, không cần về nước; (2) nếu anh từ chối hợp tác, khởi kiện chia di sản tại Tòa án nhân dân khu vực nơi có căn nhà, tòa xét xử được cả khi anh vắng mặt; (3) hành động sớm, vì quyền yêu cầu chia di sản có thời hiệu. Căn nhà không phải "để đó mãi"; vấn đề chỉ là đi qua công chứng hay qua tòa án.
Nếu gia đình bạn đang kẹt đúng ở tình huống này, người thân ở nước ngoài im lặng còn hồ sơ công chứng bị từ chối, DEDICA có thể rà soát hồ sơ, thay mặt gia đình liên hệ thương lượng với người thừa kế ở nước ngoài, và đại diện khởi kiện nếu thương lượng bất thành. Liên hệ DEDICA để luật sư đánh giá phương án cho đúng tình huống của bạn.
Nội dung mang tính tham khảo tại thời điểm đăng; mỗi vụ việc có tình tiết riêng, vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn cho trường hợp cụ thể.
