Bà Hương, quốc tịch Úc, hỏi DEDICA:
"Tôi là người gốc Việt, định cư ở Úc nhiều năm, còn một căn nhà và một sổ tiết kiệm tại TP.HCM. Tôi có ba người con; nhiều năm nay chỉ một cháu lo cho tôi, hai cháu còn lại gần như không liên lạc. Tôi muốn lập di chúc để lại toàn bộ tài sản ở Việt Nam cho cháu đã chăm sóc tôi. Luật Việt Nam có cho phép để lại hết cho một người không, hay buộc phải chia đều? Sau này hai cháu kia có kiện đòi chia lại được không?"
DEDICA tư vấn Pháp luật Việt Nam tôn trọng quyền tự định đoạt của người lập di chúc: bà hoàn toàn có thể để lại toàn bộ tài sản cho một người con, không buộc phải chia đều. Nhưng luật giữ lại một giới hạn quan trọng: một số người thân (con chưa thành niên; cha, mẹ; vợ hoặc chồng; và con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động) vẫn được hưởng một phần tối thiểu, dù di chúc không cho họ. Con đã thành niên và có khả năng lao động không nằm trong nhóm này. Vì vậy câu trả lời phụ thuộc vào việc bà còn ai thuộc nhóm được bảo vệ hay không, và di chúc có được lập đúng điều kiện hợp pháp không.
Quyền để lại toàn bộ tài sản cho một người và giới hạn của pháp luật
Khi có di chúc hợp pháp, pháp luật Việt Nam ưu tiên tôn trọng ý chí của người lập, không áp đặt việc chia đều. Việc chia đều theo hàng thừa kế chỉ xảy ra khi người mất không để lại di chúc. Người lập di chúc được tự quyết định ai hưởng và hưởng bao nhiêu:
Điều này nghĩa là gì với bà? Bà có quyền viết di chúc để lại cả căn nhà lẫn sổ tiết kiệm cho người con đã chăm sóc mình, và không có quy định nào buộc bà phải chia phần cho hai người con còn lại.
Tuy nhiên, quyền tự định đoạt đó có một giới hạn duy nhất nhưng rất quan trọng, đó là quyền của những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc:
Nói cách khác, dù di chúc cho một người hưởng tất cả, những người thuộc các nhóm trên vẫn được giữ lại phần tối thiểu bằng hai phần ba suất họ sẽ nhận nếu di sản chia theo pháp luật. Suất theo pháp luật được tính bằng cách chia đều di sản cho hàng thừa kế thứ nhất, gồm vợ, chồng, cha, mẹ và các con (Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015).
Áp vào trường hợp của bà: nếu hai người con không được nêu trong di chúc đều đã thành niên và có khả năng lao động, họ không thuộc nhóm được bảo vệ, nên không thể yêu cầu chia lại di sản chỉ vì bị "để ra ngoài" di chúc. Ngược lại, nếu bà vẫn còn cha hoặc mẹ, còn vợ/chồng, hoặc một trong các con đang chưa thành niên hay mất khả năng lao động, thì những người đó vẫn được hưởng phần tối thiểu nói trên, bất kể di chúc viết gì.
Điều kiện để di chúc để lại toàn bộ cho một người thực sự có hiệu lực
Để ý nguyện của bà phát huy hiệu lực và khó bị phản đối về sau, di chúc cần đáp ứng các điều kiện hợp pháp:
Từ các điều kiện này, với hoàn cảnh của bà (đang sống ở nước ngoài và để lại di sản tại Việt Nam), có mấy việc nên làm:
- Xác định trước ai thuộc nhóm Điều 644. Rà xem bà còn cha/mẹ, vợ/chồng, hay con chưa thành niên/mất khả năng lao động không, để tính phần bắt buộc của họ ngay khi lập di chúc, tránh bị điều chỉnh lại lúc khai nhận.
- Nên lập di chúc có công chứng hoặc chứng thực. Di chúc không công chứng vẫn hợp pháp nếu đủ điều kiện nêu trên, nhưng bản có công chứng giúp chứng minh bà minh mẫn, tự nguyện, giảm khả năng bị phản đối là "không minh mẫn" hay "bị ép".
- Mô tả rõ từng tài sản. Ghi cụ thể căn nhà (địa chỉ, giấy chứng nhận) và sổ tiết kiệm (ngân hàng, số tài khoản) để không tranh cãi về phạm vi di sản.
- Tính trước yếu tố nước ngoài. Bà có thể lập di chúc tại Úc, nhưng để dùng cho di sản ở Việt Nam, giấy tờ nước ngoài thường phải hợp pháp hóa lãnh sự (hoặc Apostille) và dịch công chứng. Đây là một chủ đề riêng, bà có thể tìm hiểu thêm.
Kết luận
Như vậy, bà hoàn toàn có quyền lập di chúc để lại toàn bộ tài sản ở Việt Nam cho người con đã chăm sóc mình; pháp luật không buộc chia đều khi đã có di chúc hợp pháp. Hai người con còn lại, nếu đã thành niên và có khả năng lao động, không thuộc nhóm được bảo vệ theo Điều 644 nên không thể đòi chia lại chỉ vì không có tên trong di chúc. Việc cần làm: (1) xác định bà có còn ai thuộc nhóm Điều 644 không (cha mẹ, vợ/chồng, con chưa thành niên hoặc mất khả năng lao động) để tính trước phần bắt buộc; (2) lập di chúc đáp ứng điều kiện hợp pháp, nên có công chứng hoặc chứng thực để chứng minh sự minh mẫn, tự nguyện; (3) mô tả rõ từng tài sản; và vì bà đang ở nước ngoài, chuẩn bị để giấy tờ dùng được tại Việt Nam khi di chúc phát sinh hiệu lực.
Nếu bà muốn di chúc vừa đúng ý nguyện vừa khó bị phản đối về sau, DEDICA có thể rà soát hoàn cảnh gia đình để xác định chính xác ai thuộc diện được hưởng phần bắt buộc, soạn di chúc đáp ứng đúng điều kiện hợp pháp, và hướng dẫn chuẩn hóa giấy tờ từ nước ngoài để di chúc dùng được tại Việt Nam. Liên hệ DEDICA để được luật sư tư vấn cho trường hợp cụ thể của bà.
Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi trường hợp có tình tiết riêng; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác cho trường hợp của anh/chị.
