Tài sản chung của vợ chồng được xác định ra sao khi chia thừa kế tại Việt Nam?

Khi vợ hoặc chồng qua đời, phần lớn gia đình không biết rằng một nửa khối tài sản chung của vợ chồng vốn đã thuộc về người còn sống và không nằm trong di sản đem chia thừa kế. Đem chia cả phần đó, hoặc ngược lại gộp nhầm tài sản riêng vào di sản, là sai lầm khiến việc khai nhận bị vô hiệu, hồ sơ sang tên bị trả lại và các thành viên trong gia đình lao vào tranh chấp kéo dài.

Căn nhà do hai vợ chồng cùng tạo dựng, nay một người mất, có phải đem chia hết cho tất cả những người thừa kế? Người còn sống được giữ lại bao nhiêu, và còn được chia thêm với tư cách người thừa kế nữa không? Mảnh đất đứng tên một mình người đã mất thì đương nhiên là di sản của riêng họ, hay vẫn có thể là tài sản chung? Trả lời sai bất kỳ câu hỏi nào trong số này, bạn có thể chia nhầm phần của người khác hoặc tự đánh mất phần của chính mình. Bài viết dưới đây phân tích cách pháp luật Việt Nam xác định đâu là tài sản chung, đâu là tài sản riêng, vì sao phải tách khối tài sản chung trước khi chia di sản, và những bước cụ thể để làm đúng ngay từ đầu.

Vì sao phải tách tài sản chung của vợ chồng trước khi chia di sản

Điểm xuất phát của mọi vụ chia thừa kế khi người mất đang trong thời kỳ hôn nhân là một nguyên tắc đơn giản nhưng hay bị bỏ qua: di sản không phải là toàn bộ tài sản mang tên người đã khuất, mà chỉ là phần thuộc về riêng họ.

Với người đang có vợ hoặc chồng, "tài sản chung với người khác" trước hết chính là khối tài sản chung của vợ chồng. Vì thế, trước khi nói đến chuyện chia cho các con hay những người thừa kế khác, pháp luật buộc phải làm một bước trung gian: tách khối tài sản chung này làm hai.

Điều này có nghĩa là gì với bạn? Giả sử hai vợ chồng có một căn nhà là tài sản chung trị giá 4 tỷ đồng và người chồng qua đời. Trước hết, căn nhà được chia đôi: 2 tỷ thuộc về người vợ còn sống như tài sản của riêng bà, hoàn toàn nằm ngoài di sản. Chỉ 2 tỷ còn lại, là phần của người chồng, mới là di sản đem chia thừa kế. Nếu gia đình đem cả 4 tỷ ra chia cho các con, họ đã vô tình lấy mất một nửa tài sản vốn dĩ là của người vợ.

Chưa hết, người vợ còn sống không chỉ giữ lại một nửa tài sản chung, mà còn là người thừa kế ở hàng thứ nhất đối với phần di sản của chồng, ngang hàng với các con.

Trở lại ví dụ trên, nếu người chồng mất không để lại di chúc và còn vợ cùng hai người con, thì 2 tỷ di sản được chia ba phần bằng nhau: vợ, con thứ nhất và con thứ hai mỗi người khoảng 667 triệu đồng. Tổng cộng, người vợ nhận 2 tỷ (nửa tài sản chung) cộng khoảng 667 triệu (phần thừa kế), tức gần 2,67 tỷ đồng trong khối 4 tỷ. Bỏ qua bước tách đôi, con số này sẽ bị tính sai hoàn toàn.

Phân biệt tài sản chung và tài sản riêng của vợ chồng

Vì chỉ phần của người mất mới là di sản, nên toàn bộ tranh chấp thường dồn vào một câu hỏi: tài sản nào là chung, tài sản nào là riêng? Ranh giới này quyết định khối di sản lớn hay nhỏ, và ai được hưởng bao nhiêu. Pháp luật xác định tài sản chung theo thời điểm và nguồn gốc hình thành, chứ không theo việc giấy tờ đứng tên ai.

Theo Điều 43 cùng luật, tài sản riêng gồm tài sản mỗi người có trước khi kết hôn; tài sản được thừa kế riêng, được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân; tài sản được chia riêng cho vợ, chồng; và tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu của mỗi người. Quan trọng là tài sản hình thành từ tài sản riêng cũng vẫn là tài sản riêng, ví dụ tiền bán căn nhà có trước hôn nhân dùng để mua một căn khác. Nhưng đây mới là chỗ khiến nhiều gia đình mất phần: nếu không chứng minh được một tài sản là của riêng, pháp luật mặc định coi đó là tài sản chung.

Hệ quả thực tế rất rõ. Người thừa kế của bên đã mất muốn khẳng định một tài sản là của riêng người đó, để giữ trọn vào di sản, sẽ phải có giấy tờ chứng minh nguồn gốc. Ngược lại, người vợ hoặc chồng còn sống muốn chứng minh một tài sản là của riêng mình, để không bị đưa vào di sản chia cho người khác, cũng phải làm điều tương tự. Thiếu chứng cứ, mọi thứ rơi về mặc định "tài sản chung" và bị chia đôi.

Trình tự xác định và tách tài sản chung khi chia di sản

Trên thực tế, việc xác định tài sản chung không diễn ra như một phép tính trừu tượng, mà gắn với thủ tục khai nhận, phân chia di sản tại tổ chức công chứng hoặc tại Tòa án. Trình tự cơ bản gồm các bước sau.

1. Liệt kê và định loại toàn bộ tài sản. Lập danh mục mọi tài sản liên quan đến người đã mất: nhà đất, tiền gửi, cổ phần, xe, vốn góp; rồi với từng tài sản, xác định nó hình thành khi nào và từ nguồn nào để xếp vào nhóm tài sản chung hay tài sản riêng.
2. Tách đôi khối tài sản chung. Với phần là tài sản chung, một nửa được ghi nhận thuộc về vợ hoặc chồng còn sống. Phần nửa còn lại, cộng với tài sản riêng của người mất, mới hợp thành di sản.
3. Xác lập văn bản phân chia di sản. Những người thừa kế cùng thỏa thuận và yêu cầu công chứng văn bản phân chia di sản; trong đó người vợ hoặc chồng còn sống thường tham gia với hai tư cách: một là đồng sở hữu nhận lại nửa tài sản chung, hai là người thừa kế nhận một phần di sản.
4. Niêm yết và hoàn tất sang tên. Tổ chức hành nghề công chứng niêm yết việc phân chia di sản trước khi công chứng; sau đó các bên hoàn tất công chứng và đăng ký sang tên theo phần đã chia.

Khi yêu cầu công chứng, người thừa kế lập văn bản phân chia di sản và công chứng viên có trách nhiệm kiểm tra để bảo đảm việc phân chia đúng quy định của Bộ luật Dân sự (Điều 59 Luật Công chứng 2024). Một bước bắt buộc trước khi công chứng là niêm yết công khai, nhằm để bất kỳ ai cho rằng mình có quyền hoặc bị bỏ sót đều có thể lên tiếng trước khi di sản được chia xong.

Nếu các bên không thống nhất được đâu là tài sản chung, đâu là tài sản riêng, hoặc một người thừa kế cho rằng phần chia chưa đúng, thì việc xác định sẽ do Tòa án giải quyết. Lúc này, khối tài sản chung vẫn được tách theo nguyên tắc chia đôi nêu trên, nhưng có thêm một cơ chế bảo vệ: nếu việc chia di sản ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của vợ hoặc chồng còn sống và gia đình, người đó có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế phân chia di sản (khoản 3 Điều 66 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014).

Rủi ro pháp lý và sai lầm thường gặp trong thực tế

Phần lớn tranh chấp thừa kế giữa các thành viên trong gia đình không bắt nguồn từ việc thiếu tình cảm, mà từ việc xác định sai khối tài sản chung ngay từ đầu. Dưới đây là những sai lầm lặp đi lặp lại.

Coi toàn bộ tài sản đứng tên người mất là di sản. Đây là lỗi phổ biến nhất. Một căn nhà mua trong thời kỳ hôn nhân nhưng chỉ đứng tên người chồng vẫn là tài sản chung; khi chồng mất, chỉ một nửa căn nhà là di sản. Nếu cả gia đình mặc nhiên coi cả căn nhà là của riêng người chồng và đem chia hết, người vợ bị tước mất nửa tài sản của chính mình, và văn bản phân chia di sản có thể bị tuyên vô hiệu khi bà khởi kiện.

Gộp nhầm tài sản riêng vào di sản, hoặc bỏ sót tài sản chung. Căn nhà người chồng được cha mẹ tặng cho riêng, hay mảnh đất ông có trước khi cưới, là tài sản riêng và đáng lẽ vào trọn di sản của ông; nếu bị nhầm thành tài sản chung và chia đôi trước, các con sẽ mất một phần. Ngược lại, sổ tiết kiệm hình thành từ thu nhập chung trong hôn nhân nhưng đứng tên vợ vẫn là tài sản chung; bỏ quên nó khiến di sản của người chồng bị khai thiếu.

Tưởng "đứng tên ai thì người đó toàn quyền". Nhiều người tin rằng tài sản mang tên một mình người còn sống thì họ được tự do định đoạt, hoặc tài sản mang tên một mình người mất thì đương nhiên chia hết. Cả hai đều sai: cái quyết định là tài sản chung hay riêng, không phải tên trên giấy tờ. Người còn sống tự ý bán một tài sản chung khi chưa phân chia di sản có thể khiến giao dịch bị vô hiệu, kéo cả người mua vào tranh chấp.

Không giữ giấy tờ chứng minh nguồn gốc tài sản riêng. Như đã nêu, khi không chứng minh được là tài sản riêng, tài sản bị coi là chung và chia đôi. Người thừa kế sau nhiều năm thường không còn giữ hợp đồng mua bán, giấy tặng cho hay sao kê dòng tiền, nên dù sự thật là tài sản riêng vẫn khó bảo vệ được trước Tòa.

Vai trò của DEDICA trong xác định tài sản chung và chia di sản

Xác định ranh giới tài sản chung, tài sản riêng là công việc đòi hỏi vừa đọc đúng quy định, vừa dựng lại được lịch sử hình thành của từng tài sản. DEDICA hỗ trợ khách hàng rà soát toàn bộ khối tài sản của vợ chồng, phân loại chung hay riêng dựa trên thời điểm và nguồn gốc, thu thập và chuẩn hóa giấy tờ chứng minh nguồn gốc, từ đó xác định đúng phần di sản trước khi tiến hành khai nhận.

Khi các thành viên trong gia đình chưa thống nhất, DEDICA đại diện thương lượng để các bên đạt được phương án phân chia hợp lý, hạn chế phải đưa nhau ra Tòa; trường hợp buộc phải khởi kiện, luật sư DEDICA tham gia tố tụng để bảo vệ phần tài sản chung của người còn sống cũng như quyền thừa kế của thân chủ. DEDICA cũng đồng hành ở khâu công chứng văn bản phân chia di sản và đăng ký sang tên để kết quả được pháp luật ghi nhận trọn vẹn.

Mỗi gia đình có một cấu trúc tài sản khác nhau, hình thành qua nhiều năm với những giấy tờ không phải lúc nào cũng đầy đủ. Nếu anh/chị đang chuẩn bị khai nhận di sản của người thân, hoặc nghi ngờ một văn bản phân chia đã chia sai phần tài sản chung, hãy để luật sư DEDICA rà soát khối tài sản và xác định đúng phần di sản trước khi mọi việc được ký kết. Liên hệ DEDICA để được tư vấn cho trường hợp cụ thể của gia đình anh/chị.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác.