Tại Việt Nam, cháu có được hưởng thừa kế của ông bà khi cha mẹ đã mất không?

Ông bà mất để lại nhà đất, nhưng cha hoặc mẹ bạn, người đáng lẽ thừa kế của ông bà, lại qua đời trước đó. Liệu bạn, với tư cách người cháu, có còn được hưởng phần ấy, hay đúng như lời họ hàng nói rằng cha mẹ mất rồi thì cháu hết suất? Hiểu sai một câu như vậy về thừa kế thế vị có thể khiến bạn bỏ lỡ phần di sản mà pháp luật vốn dành cho mình.

Nếu cha hoặc mẹ bạn còn sống thì họ là người thừa kế của ông bà, nhưng khi họ đã mất trước, phần đó sẽ về tay ai? Người cháu có được đứng vào chỗ của cha mẹ mình để nhận, hay phần ấy chia hết cho các cô, chú, bác còn lại? Và nếu bạn đang định cư ở nước ngoài, không thể về làm giấy tờ, liệu các đồng thừa kế khác có thể tự khai nhận rồi bỏ sót bạn? Đây là những vướng mắc khiến nhiều gia đình tranh cãi và khiến không ít người cháu đánh mất quyền lợi chính đáng. Phần dưới đây phân tích chế định thừa kế thế vị theo pháp luật Việt Nam, điều kiện để cháu được hưởng, trình tự thực hiện và những rủi ro thường gặp.

Thừa kế thế vị và lý do người cháu vẫn được hưởng phần của ông bà

Muốn hiểu vì sao người cháu vẫn có phần, cần bắt đầu từ cách pháp luật sắp xếp người thừa kế khi không có di chúc. Bộ luật Dân sự năm 2015 chia người thừa kế theo pháp luật thành ba hàng, hưởng lần lượt. Con của ông bà nằm ở hàng thứ nhất, còn cháu về nguyên tắc thuộc hàng thứ hai:

Vì người ở hàng sau chỉ được hưởng khi hàng trước không còn ai, nếu chỉ đọc đến đây, nhiều người lầm tưởng rằng khi ông bà mất mà các con khác vẫn còn sống thì cháu, vốn ở hàng thứ hai, sẽ không có phần. Đây chính là chỗ chế định thừa kế thế vị xuất hiện để bảo vệ người cháu:

Điều này nghĩa là gì với bạn: nếu cha hoặc mẹ bạn (tức người con của ông bà) mất trước hoặc cùng thời điểm với ông bà, bạn không bị đẩy xuống hàng thừa kế thứ hai, mà được thế vị, nghĩa là đứng vào đúng vị trí của cha hoặc mẹ mình ở hàng thứ nhất để nhận phần mà cha mẹ bạn lẽ ra được hưởng. Nếu cha mẹ bạn có nhiều người con, thì phần di sản đáng lẽ thuộc về cha mẹ bạn sẽ được chia đều cho các anh chị em ruột trong số đó. Nói cách khác, các cháu cùng nhau thế vị và chia nhau đúng một suất của người đã khuất, chứ không phải mỗi cháu một suất ngang với các cô chú bác.

Một lưu ý quan trọng về phạm vi áp dụng: thừa kế thế vị chỉ đặt ra khi di sản được chia theo pháp luật, tức khi ông bà không để lại di chúc, hoặc di chúc không hợp pháp, hoặc không định đoạt hết tài sản (Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015). Nếu ông bà đã lập di chúc hợp pháp định đoạt rõ toàn bộ di sản cho người khác, thì di sản chia theo di chúc, và cơ chế thế vị không áp dụng cho phần đã được định đoạt đó.

Điều kiện để người cháu được thừa kế thế vị

Không phải cứ là cháu thì đương nhiên được thế vị. Pháp luật đặt ra một số điều kiện cần thỏa mãn cùng lúc:

• Cha hoặc mẹ của bạn (người con của ông bà) phải chết trước hoặc chết cùng một thời điểm với ông bà. Nếu cha mẹ bạn mất sau ông bà, thì cha mẹ bạn đã kịp hưởng thừa kế của ông bà, và phần đó sau này chuyển cho bạn theo một con đường khác là thừa kế từ chính cha mẹ bạn, không phải thế vị.
• Bạn phải còn sống vào thời điểm mở thừa kế (thời điểm ông bà mất), hoặc đã thành thai trước khi ông bà mất và sinh ra còn sống sau đó (Điều 613 Bộ luật Dân sự năm 2015).
• Bạn không thuộc nhóm người không được quyền hưởng di sản, chẳng hạn người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản.

Riêng điều kiện cuối, pháp luật liệt kê cụ thể những trường hợp một người bị loại khỏi quyền hưởng di sản. Nếu bản thân người cháu rơi vào các trường hợp này, người cháu cũng không được thế vị:

Về quan hệ huyết thống, thừa kế thế vị áp dụng cho cháu ruột và chắt ruột. Quan hệ giữa con nuôi với cha nuôi, mẹ nuôi cũng được pháp luật thừa nhận trong thừa kế, nên trên thực tế nhiều tình huống cần luật sư xem xét kỹ giấy tờ để xác định đúng tư cách thế vị, nhất là khi gia đình có con nuôi, con riêng hoặc giấy tờ hộ tịch qua nhiều đời không đầy đủ.

Trình tự khai nhận và phân chia di sản cho người cháu thế vị

Khi đã xác định mình thuộc diện thế vị, người cháu thực hiện thủ tục như một đồng thừa kế. Điểm khác biệt lớn nhất so với người thừa kế thông thường là gánh nặng chứng minh quan hệ qua hai đời, vì bạn phải chứng minh được cả mối liên hệ giữa cha mẹ bạn với ông bà, lẫn mối liên hệ giữa bạn với cha mẹ bạn. Trình tự thường gồm các bước sau:

1. Thu thập và chứng minh quan hệ thừa kế: giấy chứng tử của ông bà và của cha hoặc mẹ bạn (để chứng minh cha mẹ bạn đã mất trước hoặc cùng thời điểm với ông bà); giấy khai sinh chứng minh cha mẹ bạn là con của ông bà, và bạn là con của cha mẹ bạn; cùng giấy tờ về tài sản như giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sổ tiết kiệm.
2. Lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản hoặc văn bản khai nhận di sản tại một tổ chức hành nghề công chứng, với sự tham gia của tất cả những người thừa kế (bao gồm các cháu thế vị).
3. Tổ chức công chứng niêm yết việc tiếp nhận hồ sơ tại Ủy ban nhân dân cấp xã trong thời gian luật định, để ai có quyền lợi liên quan được biết và lên tiếng nếu có việc bỏ sót người thừa kế.
4. Sau khi hết thời hạn niêm yết mà không có khiếu nại, tố cáo, công chứng viên công chứng văn bản phân chia hoặc khai nhận di sản.
5. Dùng văn bản đã công chứng để đăng ký sang tên nhà đất, rút tiền gửi hoặc nhận các tài sản khác.

Quyền yêu cầu công chứng và giá trị pháp lý của văn bản này được quy định rõ trong Luật Công chứng năm 2024. Công chứng viên chỉ được hoàn tất sau khi đã niêm yết và không có tranh chấp:

Với người cháu đang ở nước ngoài, toàn bộ quá trình trên có thể thực hiện thông qua ủy quyền cho luật sư hoặc người đại diện tại Việt Nam, nên bạn không bắt buộc phải có mặt. Cần lưu ý thêm rằng nếu di sản là bất động sản tại Việt Nam thì việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản đó được xác định theo pháp luật Việt Nam (Điều 680 Bộ luật Dân sự năm 2015), nên thủ tục vẫn tuân theo các bước nêu trên dù người cháu mang quốc tịch nào.

Rủi ro pháp lý và sai lầm thường gặp trong thực tế

Thừa kế thế vị nghe có vẻ rõ ràng, nhưng trên thực tế đây là nhóm tình huống dễ phát sinh tranh chấp và mất quyền lợi nhất, thường vì những hiểu lầm sau.

Lầm tưởng "cha mẹ mất trước thì cháu hết phần"

Đây là quan niệm sai phổ biến nhất, và đáng tiếc là nhiều người cháu vì tin vào lời này mà tự nguyện rút lui. Sự thật ngược lại: chính việc cha hoặc mẹ bạn mất trước ông bà là điều kiện làm phát sinh quyền thừa kế thế vị, để bạn được hưởng đúng phần của cha mẹ mình. Cần phân biệt rạch ròi với trường hợp cha hoặc mẹ bạn vẫn còn sống khi ông bà mất, khi đó cha mẹ bạn mới là người hưởng và bạn không thế vị.

Bị các đồng thừa kế khác khai nhận và bỏ sót

Một rủi ro rất thực tế, đặc biệt khi người cháu ở xa hoặc định cư ở nước ngoài, là các đồng thừa kế khác tự đứng ra khai nhận di sản và bỏ sót phần của cháu thế vị. Thủ tục niêm yết tại Ủy ban nhân dân cấp xã chính là một lớp bảo vệ, vì nội dung niêm yết buộc phải nêu rõ để tiếp nhận khiếu nại, tố cáo về việc bỏ sót, giấu giếm người thừa kế. Nếu di sản đã bị chia mà sau đó người cháu thế vị mới xuất hiện, pháp luật không buộc chia lại bằng hiện vật, nhưng người cháu được thanh toán bằng một khoản tiền tương ứng:

Để quá lâu và vướng thời hiệu

Quyền của bạn không mất đi vì khoảng cách địa lý, nhưng có thể mất vì thời gian. Pháp luật ấn định thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản, hết thời hạn thì di sản thuộc về người đang quản lý:

Nghe là 30 năm tưởng còn rất lâu, nhưng với những gia đình mà ông bà mất đã lâu, di sản do một nhánh trong nhà quản lý qua nhiều năm, thời hiệu có thể đến gần hơn bạn nghĩ. Khởi động hồ sơ sớm luôn là phương án an toàn hơn.

Vai trò của DEDICA trong các vụ thừa kế thế vị

Điểm khó nhất của thừa kế thế vị không nằm ở câu chữ điều luật, mà ở việc chứng minh quan hệ qua nhiều đời và xử lý đúng khi có nhiều đồng thừa kế. DEDICA hỗ trợ người cháu rà soát toàn bộ giấy tờ hộ tịch để xác định chính xác tư cách thế vị, tư vấn phương án tổng thể để cuối cùng nhận được di sản, hướng dẫn chuẩn bị và hợp pháp hóa lãnh sự các giấy tờ từ nước ngoài, và đại diện theo ủy quyền làm việc với tổ chức công chứng, ngân hàng cùng cơ quan nhà nước để khách không phải có mặt tại Việt Nam.

Khi đã xảy ra việc bị bỏ sót hoặc các bên không thống nhất, DEDICA đại diện thương lượng giữa các đồng thừa kế, và khi cần thiết thì tham gia tố tụng tại tòa án để yêu cầu chia lại di sản. Với người cháu định cư ở nước ngoài, DEDICA còn tư vấn phương án chuyển thành quả về nước, từ thủ tục chuyển tiền thừa kế hợp pháp đến phương án xử lý bất động sản mà người thừa kế không thể đứng tên.

Nếu bạn nghi ngờ mình có phần thừa kế thế vị từ ông bà nhưng chưa rõ giấy tờ có đủ chứng minh quan hệ hay không, hoặc lo phần của mình đã bị các đồng thừa kế khác khai nhận bỏ sót, hãy để DEDICA rà soát hồ sơ và xác định tư cách thế vị của bạn. DEDICA có thể đại diện theo ủy quyền xử lý toàn bộ thủ tục tại Việt Nam và đề xuất phương án nhận di sản phù hợp với trường hợp cụ thể của bạn.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác cho trường hợp của bạn.