Lỗi khiến thỏa thuận trọng tài trong hợp đồng tại Việt Nam 2026 vô hiệu

Một hợp đồng triệu đô có điều khoản trọng tài đầy đủ vẫn có thể khiến doanh nghiệp phải ra tòa, mất toàn bộ lợi thế về bảo mật và phán quyết chung thẩm, chỉ vì người ký thiếu một tờ giấy ủy quyền, hoặc tên trung tâm trọng tài ghi trong hợp đồng đã giải thể từ nhiều năm trước. Với doanh nghiệp FDI và SME tại Việt Nam, đây không phải tình huống hiếm gặp mà là rủi ro pháp lý phổ biến nhất bị phát hiện quá muộn.

Điều khoản trọng tài trong hợp đồng của anh/chị có thực sự có giá trị khi tranh chấp xảy ra, hay chỉ là một câu chữ mang tính hình thức? Người ký phụ lục sửa đổi hồi năm ngoái có thẩm quyền xác lập thỏa thuận trọng tài không, hay chỉ là giám đốc vận hành ký vội không có ủy quyền? Và trung tâm trọng tài được nêu tên trong hợp đồng hiện còn hoạt động hay đã chấm dứt? Những câu hỏi này nghe có vẻ kỹ thuật, nhưng câu trả lời quyết định liệu anh/chị sẽ được giải quyết tranh chấp nhanh, bảo mật, chung thẩm tại trọng tài, hay phải bắt đầu lại từ đầu tại tòa án sau nhiều tháng trời. Bài viết dưới đây phân tích từng căn cứ khiến thỏa thuận trọng tài bị tuyên vô hiệu theo pháp luật Việt Nam, các tình huống thực tế hay gặp nhất và cách doanh nghiệp phòng tránh.

Thỏa thuận trọng tài và điều kiện cơ bản để có hiệu lực

Trọng tài thương mại chỉ có thể giải quyết tranh chấp khi các bên có thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Không có thỏa thuận đó, hoặc thỏa thuận bị tuyên vô hiệu, tòa án sẽ thụ lý thay và mọi điều khoản về trọng tài trong hợp đồng trở nên vô nghĩa.

Thỏa thuận trọng tài có thể được xác lập dưới hai hình thức: điều khoản trọng tài nằm ngay trong hợp đồng, hoặc thỏa thuận riêng được lập sau khi tranh chấp phát sinh. Điều quan trọng cần nắm là thỏa thuận này hoàn toàn độc lập với hợp đồng chính.

Nguyên tắc độc lập này có hai mặt. Một mặt, nó bảo vệ doanh nghiệp: ngay cả khi hợp đồng chính bị tuyên vô hiệu, điều khoản trọng tài vẫn có thể có giá trị để giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng đó. Mặt khác, chiều ngược lại cũng đúng: điều khoản trọng tài có thể bị vô hiệu độc lập, trong khi toàn bộ hợp đồng vẫn còn hiệu lực. Điều này có nghĩa là việc ký hợp đồng đúng pháp luật chưa đủ bảo đảm điều khoản trọng tài trong đó không có lỗi.

Về hình thức, Luật Trọng tài thương mại yêu cầu thỏa thuận phải được xác lập dưới dạng văn bản, nhưng định nghĩa "văn bản" ở đây được hiểu khá rộng. Trao đổi qua email, fax, telex, hoặc bất kỳ hình thức trao đổi thông tin bằng văn bản nào đều được công nhận. Thậm chí, dẫn chiếu trong giao dịch đến một văn bản khác có chứa thỏa thuận trọng tài như điều lệ công ty hay chứng từ thương mại cũng được coi là hợp lệ.

Về phạm vi, trọng tài chỉ có thể giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại, hoặc tranh chấp giữa các bên trong đó ít nhất một bên có hoạt động thương mại, hoặc các tranh chấp khác mà pháp luật cho phép. Tranh chấp ngoài phạm vi này không thể đưa ra trọng tài dù hai bên có muốn.

Sáu căn cứ khiến thỏa thuận trọng tài bị tuyên vô hiệu

Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2010 liệt kê đầy đủ sáu căn cứ để tuyên thỏa thuận trọng tài vô hiệu. Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao hướng dẫn cụ thể từng trường hợp trong số này.

1. Tranh chấp không thuộc phạm vi thẩm quyền của trọng tài

Trọng tài không có thẩm quyền với mọi loại tranh chấp. Tranh chấp lao động giữa cá nhân người lao động và người sử dụng lao động, tranh chấp hôn nhân gia đình, tranh chấp hành chính hay các vụ việc thuộc thẩm quyền riêng của tòa án đều không thể đưa ra trọng tài. Nếu điều khoản trọng tài được soạn để bao trùm cả những loại tranh chấp này, phần vô hiệu ít nhất là phần vượt phạm vi.

Lỗi thực tế hay gặp: các công ty FDI sử dụng mẫu hợp đồng quốc tế có điều khoản trọng tài áp dụng cho "mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến quan hệ giữa các bên", rồi áp nguyên điều khoản đó vào hợp đồng lao động với nhân viên tại Việt Nam. Điều khoản như vậy sẽ vô hiệu với phần tranh chấp lao động cá nhân.

2. Người xác lập thỏa thuận không có thẩm quyền

Đây là căn cứ vô hiệu phổ biến nhất trong thực tế, đặc biệt với các doanh nghiệp FDI không có bộ phận pháp lý kiểm soát từng lần ký hợp đồng. Theo hướng dẫn tại Nghị quyết 01/2014, người "không có thẩm quyền" là người không phải người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp, hoặc không phải người được ủy quyền hợp pháp, hoặc có ủy quyền nhưng ký vượt phạm vi ủy quyền đó.

Tuy nhiên, nghị quyết cũng ghi nhận một ngoại lệ quan trọng: nếu người có thẩm quyền về sau phê chuẩn hoặc chấp nhận thỏa thuận trọng tài do người không có thẩm quyền xác lập, thỏa thuận đó có thể không bị tuyên vô hiệu. Điều này đặt ra bài toán thực tế: chứng minh việc "phê chuẩn sau" không phải lúc nào cũng dễ dàng khi tranh chấp đã xảy ra.

3. Người xác lập không có năng lực hành vi dân sự

Trường hợp người chưa thành niên, người bị tuyên mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập thỏa thuận trọng tài thì thỏa thuận đó vô hiệu. Căn cứ này ít gặp hơn trong bối cảnh thương mại thuần túy giữa các doanh nghiệp, nhưng có thể phát sinh khi một bên là cá nhân kinh doanh hoặc hộ kinh doanh cá thể.

4. Hình thức thỏa thuận không đúng quy định

Mặc dù pháp luật thừa nhận nhiều hình thức văn bản, thỏa thuận trọng tài hoàn toàn bằng miệng, hoặc chỉ được đề cập trong biên bản họp mà không được phản ánh rõ ràng trong văn bản ký kết, sẽ bị coi là không đáp ứng yêu cầu hình thức tại Điều 16. Lỗi hay gặp trong môi trường startup và SME: hai bên thống nhất miệng "mọi tranh chấp đưa ra VIAC" trong buổi đàm phán, nhưng khi soạn hợp đồng chính thức lại bỏ sót không đưa điều khoản này vào.

5. Một bên bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép

Căn cứ này khác với năm căn cứ còn lại ở một điểm quan trọng: nó không tự động được áp dụng, mà phải do bên bị ảnh hưởng chủ động yêu cầu tuyên vô hiệu. Nếu bên bị lừa dối không đưa ra yêu cầu, thỏa thuận vẫn có hiệu lực. Nội hàm "lừa dối, đe dọa, cưỡng ép" được xác định theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

6. Thỏa thuận trọng tài vi phạm điều cấm của pháp luật

Đây là căn cứ mang tính "bảo lưu" khi thỏa thuận trọng tài có nội dung mà pháp luật nghiêm cấm theo quy định về giao dịch dân sự vô hiệu. Ví dụ thực tế: các bên cố ý đưa vào thỏa thuận trọng tài những nội dung nhằm lách tránh quy định bắt buộc của pháp luật Việt Nam về một loại giao dịch nhất định.

Thỏa thuận trọng tài "không thể thực hiện được" và sự khác biệt với vô hiệu

Ngoài sáu căn cứ vô hiệu, pháp luật còn ghi nhận một tình huống khác dẫn đến hệ quả tương tự: thỏa thuận trọng tài "không thể thực hiện được". Hai khái niệm này thường bị nhầm lẫn, nhưng bản chất pháp lý khác nhau. Thỏa thuận vô hiệu có nghĩa là nó chưa bao giờ có hiệu lực ngay từ đầu. Thỏa thuận không thể thực hiện được là thỏa thuận hợp lệ về mặt hình thức và nội dung, nhưng vì hoàn cảnh thực tế không thể triển khai được.

Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP liệt kê bốn tình huống cụ thể. Thứ nhất, trung tâm trọng tài mà các bên đã nêu tên cụ thể đã chấm dứt hoạt động, không có tổ chức kế thừa, và các bên không tự thỏa thuận được trung tâm khác thay thế. Thứ hai, trọng tài viên cụ thể đã được chỉ định rõ không thể tham gia vì sự kiện bất khả kháng và không thể tìm người thay. Thứ ba, trọng tài viên được chỉ định từ chối tham gia và không thể thay thế. Thứ tư, hai bên thỏa thuận giải quyết tại một trung tâm trọng tài cụ thể nhưng lại muốn áp dụng quy tắc tố tụng của một trung tâm khác, trong khi điều lệ của trung tâm được chọn không cho phép điều này.

Rủi ro pháp lý và sai lầm thường gặp trong thực tế

Hầu hết các trường hợp thỏa thuận trọng tài bị vô hiệu hoặc không thể thực hiện được đều bắt nguồn từ một nguồn chung: hợp đồng được soạn, ký và lưu hành mà không có người có chuyên môn pháp lý rà soát. Dưới đây là các tình huống thực tế điển hình.

Tình huống phổ biến nhất liên quan đến thẩm quyền người ký. Doanh nghiệp FDI có giám đốc vận hành hoặc trưởng phòng kinh doanh ký hợp đồng thương mại quan trọng trong khi người đại diện theo pháp luật đang ở nước ngoài. Không có giấy ủy quyền hợp lệ, hoặc có nhưng nội dung ủy quyền không bao gồm việc xác lập thỏa thuận trọng tài. Khi tranh chấp xảy ra, đối tác viện dẫn khoản 2 Điều 18 để yêu cầu tuyên vô hiệu, và lúc đó chứng minh "phê chuẩn sau" cực kỳ khó khăn.

Tình huống thứ hai là điều khoản mơ hồ kiểu "tranh chấp có thể giải quyết bằng trọng tài hoặc tòa án tùy lựa chọn của một trong các bên". Theo hướng dẫn tại khoản 2 Điều 7 Nghị quyết 01/2014, khi thỏa thuận có nội dung không rõ ràng, có thể hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau thì áp dụng Bộ luật Dân sự để giải thích. Điều khoản kiểu "hoặc/hoặc" như trên thường dẫn đến cả hai bên cùng kiện ở hai nơi khác nhau, không bên nào bị ngăn chặn, vừa tốn chi phí vừa có nguy cơ phán quyết mâu thuẫn.

Tình huống thứ ba xuất hiện nhiều trong doanh nghiệp đang tăng trưởng nhanh, ký hàng chục hợp đồng mỗi tháng và sử dụng mẫu cũ không cập nhật. Tên trung tâm trọng tài trong điều khoản có thể là một tổ chức đã sáp nhập hoặc giải thể. Đến khi tranh chấp xảy ra, không còn tổ chức nào tiếp nhận hồ sơ theo đúng tên đã ghi.

Tình huống thứ tư đặc thù với doanh nghiệp FDI quen với hợp đồng quốc tế: ghi "Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC)" nhưng đồng thời yêu cầu áp dụng "Quy tắc tố tụng ICC". Hai yếu tố này mâu thuẫn, vì điều lệ của VIAC không cho phép áp dụng quy tắc tố tụng của tổ chức trọng tài khác mà không có thỏa thuận riêng. Kết quả: thỏa thuận hợp lệ trên giấy nhưng không thể thực hiện được.

Vai trò của DEDICA trong rà soát và phòng ngừa rủi ro điều khoản trọng tài

Trong khuôn khổ dịch vụ tư vấn pháp lý thường xuyên, DEDICA đồng hành với doanh nghiệp trong việc rà soát điều khoản trọng tài trước khi ký, không chỉ sau khi tranh chấp đã phát sinh. Cụ thể, đội ngũ DEDICA kiểm tra bốn yếu tố then chốt trong mỗi điều khoản trọng tài: phạm vi tranh chấp có nằm trong thẩm quyền của trọng tài không; người dự kiến ký có phải người đại diện theo pháp luật hoặc được ủy quyền đúng phạm vi không; tên tổ chức trọng tài được nêu có còn hoạt động và quy tắc tố tụng có nhất quán không; và ngôn ngữ điều khoản có đủ rõ ràng để loại trừ cách hiểu song song không.

Với doanh nghiệp nước ngoài làm việc bằng tiếng Anh hoặc tiếng Trung, DEDICA cung cấp dịch vụ song ngữ để đảm bảo bản hợp đồng ký kết phản ánh đúng ý chí của các bên và đáp ứng yêu cầu pháp lý Việt Nam. Khi đã có tranh chấp và điều khoản trọng tài có nguy cơ bị phản đối, DEDICA tư vấn phương án xử lý sớm, bao gồm khả năng phê chuẩn sau hoặc thỏa thuận lại về cơ quan giải quyết tranh chấp trước khi vụ việc leo thang.

Điều khoản trọng tài không đúng pháp luật là rủi ro âm thầm nằm trong hàng chục hợp đồng doanh nghiệp đang sử dụng mà không biết. DEDICA rà soát và chuẩn hóa điều khoản trọng tài trong khuôn khổ dịch vụ tư vấn pháp lý thường xuyên, bao gồm kiểm tra thẩm quyền người ký, cập nhật tên tổ chức trọng tài, và soạn thảo điều khoản song ngữ phù hợp với từng loại hợp đồng. Liên hệ DEDICA để đội ngũ luật sư đánh giá điều khoản trọng tài trong hợp đồng của anh/chị trước khi có tranh chấp xảy ra.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi hợp đồng và tình huống tranh chấp có đặc điểm riêng; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn phù hợp với trường hợp cụ thể của anh/chị.