Người nước ngoài lập di chúc tại Việt Nam cần lưu ý gì?

Người nước ngoài hoàn toàn có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình tại Việt Nam. Nhưng không ít bản di chúc, dù viết bằng tất cả tâm huyết, vẫn bị công chứng từ chối, bị tuyên vô hiệu một phần, hoặc cuối cùng chỉ để lại cho người thân một khoản tiền thay vì căn nhà mà người lập mong muốn trao tặng. Chỉ vài chi tiết về năng lực, hình thức và loại tài sản cũng đủ quyết định ý nguyện của bạn có trở thành hiện thực hay không.

Mang quốc tịch nước ngoài, liệu bạn có được lập di chúc ngay tại Việt Nam như một công dân Việt Nam? Một bản di chúc viết bằng tiếng Anh, tiếng Hàn hay tiếng Trung có được công nhận ở đây không, và ai mới là người làm chứng hợp lệ? Nếu bạn để lại căn hộ đã mua tại Việt Nam cho người con đang sống ở nước ngoài, con bạn sẽ nhận được chính căn hộ đó hay chỉ nhận được giá trị quy ra tiền? Đây là những câu hỏi mà rất nhiều người chỉ kịp đặt ra khi đã quá muộn. Bài viết dưới đây phân tích quyền lập di chúc, luật áp dụng, trình tự thực hiện và những giới hạn ít được để ý, để di chúc của bạn thực sự bảo vệ được người mà bạn muốn bảo vệ.

Quyền lập di chúc và luật áp dụng đối với người nước ngoài

Pháp luật Việt Nam không tước quyền lập di chúc của một người chỉ vì người đó mang quốc tịch nước ngoài. Một cá nhân nước ngoài có tài sản hợp pháp tại Việt Nam có quyền lập di chúc để định đoạt khối tài sản đó. Câu hỏi thật sự không phải là bạn có được lập di chúc hay không, mà là luật của nước nào sẽ chi phối từng khía cạnh của bản di chúc ấy.

Bộ luật Dân sự năm 2015 phân định rất rõ vấn đề này đối với quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài. Năng lực lập di chúc, nghĩa là việc bạn có đủ tuổi và đủ minh mẫn để lập di chúc hay không, được xác định theo pháp luật của nước mà bạn mang quốc tịch. Trong khi đó, hình thức của di chúc lại được xác định theo pháp luật của nước nơi bạn lập di chúc. Vì vậy, nếu bạn lập di chúc ngay tại Việt Nam, bản di chúc đó phải đáp ứng các yêu cầu về hình thức của pháp luật Việt Nam.

Riêng với phần tài sản là bất động sản, pháp luật còn đặt ra một nguyên tắc đặc thù. Việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản luôn tuân theo pháp luật của nước nơi có bất động sản, bất kể người để lại di sản mang quốc tịch nào.

Điều này có nghĩa là gì với bạn? Đối với những tài sản như tài khoản ngân hàng, cổ phần hay các động sản khác, pháp luật của nước bạn mang quốc tịch sẽ định hướng việc phân chia thừa kế. Nhưng với căn nhà hay căn hộ tọa lạc tại Việt Nam, mọi việc liên quan đến thực hiện quyền thừa kế đều phải theo pháp luật Việt Nam, dù di chúc của bạn được lập ở bất kỳ đâu. Đó là lý do một bản di chúc lập tại Việt Nam, đúng hình thức Việt Nam, thường là phương án an toàn nhất cho phần di sản là bất động sản trong nước.

Hình thức và trình tự lập di chúc hợp pháp tại Việt Nam

Bộ luật Dân sự năm 2015 yêu cầu di chúc trước hết phải được lập thành văn bản, chỉ khi không thể lập bằng văn bản mới được di chúc miệng. Di chúc bằng văn bản gồm bốn dạng với mức độ chặt chẽ tăng dần.

Với người nước ngoài, di chúc có công chứng tại tổ chức hành nghề công chứng thường là lựa chọn an toàn hơn cả. Công chứng viên sẽ kiểm tra năng lực của người lập, lưu giữ bản di chúc và tạo cho nó giá trị chứng cứ cao khi về sau phát sinh tranh chấp. Trình tự lập di chúc có công chứng thường diễn ra theo các bước sau.

1. Chuẩn bị giấy tờ nhân thân như hộ chiếu, thị thực hoặc thẻ tạm trú, cùng giấy tờ chứng minh tài sản định đoạt, chẳng hạn Giấy chứng nhận đối với căn hộ. Giấy tờ do nước ngoài cấp phải được hợp pháp hóa lãnh sự và dịch công chứng sang tiếng Việt.
2. Đến tổ chức hành nghề công chứng và tự mình tuyên bố nội dung di chúc trước công chứng viên. Người lập di chúc phải tự mình ký hoặc ký và điểm chỉ, không được ủy quyền cho người khác lập thay.
3. Nếu không thông thạo tiếng Việt, bạn bắt buộc phải có người phiên dịch hợp lệ tham gia. Nếu không tự đọc, tự nghe hoặc tự ký được, bạn phải có người làm chứng đủ điều kiện.
4. Công chứng viên ghi chép, đối chiếu và chứng nhận bản di chúc. Bạn có thể yêu cầu gửi giữ di chúc tại tổ chức công chứng để tránh thất lạc hoặc bị sửa đổi.

Yêu cầu tự mình ký và không được ủy quyền là điểm mà người ở xa hay nhầm lẫn. Dù bạn có thể nhờ luật sư chuẩn bị toàn bộ hồ sơ, riêng hành vi lập di chúc thì luật buộc chính người lập phải thực hiện.

Giới hạn quan trọng khi di sản để lại là nhà, đất tại Việt Nam

Đây là phần khiến nhiều di chúc của người nước ngoài không phát huy đúng ý nguyện. Việc bạn có quyền lập di chúc là một chuyện, còn người thừa kế có nhận được đúng loại tài sản đó hay không lại phụ thuộc vào việc họ có thuộc diện được sở hữu tài sản tại Việt Nam hay không.

Về nhà ở, cá nhân nước ngoài chỉ được sở hữu thông qua một số hình thức nhất định, chủ yếu là mua, thuê mua, nhận tặng cho hoặc nhận thừa kế nhà ở thương mại trong các dự án, với số lượng giới hạn. Trong một tòa chung cư, người nước ngoài chỉ được sở hữu không quá 30% số căn hộ; với nhà ở riêng lẻ, trong một khu vực dân cư tương đương một phường chỉ được sở hữu không quá 250 căn. Quyền sở hữu của cá nhân nước ngoài cũng thường bị giới hạn trong thời hạn không quá 50 năm và được gia hạn một lần.

Về đất đai, pháp luật hiện hành không liệt kê cá nhân nước ngoài vào nhóm người sử dụng đất. Nói cách khác, người nước ngoài về nguyên tắc không đứng tên quyền sử dụng đất tại Việt Nam, mà chỉ sở hữu nhà ở gắn với thời hạn nêu trên. Một di chúc để lại quyền sử dụng đất cho người nước ngoài vì thế khó thực hiện theo đúng nghĩa trao tài sản đó cho họ đứng tên.

Hệ quả thực tế nằm ở chỗ này: nếu di chúc để lại nhà ở cho một người thừa kế không thuộc diện được sở hữu, người đó chỉ được hưởng giá trị của nhà ở, chứ không được đứng tên.

Với quyền sử dụng đất, khi toàn bộ người nhận thừa kế đều là người nước ngoài hoặc người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài không thuộc diện được sở hữu nhà ở gắn với quyền sử dụng đất ở, họ không được cấp giấy chứng nhận, nhưng được quyền chuyển nhượng hoặc tặng cho phần đất thừa kế để nhận lại giá trị.

Một giới hạn nữa nằm ngay trong Bộ luật Dân sự và áp dụng cả khi di chúc đã rõ ràng. Một số người thân của người lập di chúc vẫn được hưởng một phần di sản tối thiểu, không phụ thuộc vào nội dung di chúc.

Vì việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản tại Việt Nam tuân theo pháp luật Việt Nam, nhóm người thừa kế bắt buộc này có thể được bảo vệ ngay cả khi di chúc của bạn không nhắc đến họ. Khi xây dựng di chúc, bạn nên tính trước phần dành cho họ để tránh việc di chúc bị điều chỉnh ngoài ý muốn về sau.

Những sai lầm thường gặp khiến di chúc mất giá trị

Phần lớn rủi ro với di chúc của người nước ngoài không đến từ việc pháp luật khắt khe, mà đến từ những hiểu lầm và sự chủ quan. Dưới đây là các tình huống lặp đi lặp lại trong thực tế.

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mang quốc tịch nước ngoài thì không được để lại tài sản tại Việt Nam, nên nhiều người bỏ luôn việc lập di chúc. Thực tế ngược lại: bạn vẫn có quyền lập di chúc và vẫn có thể sở hữu nhà ở hợp pháp tại Việt Nam. Vấn đề cần xử lý không phải là cấm hay không cấm, mà là chọn hình thức để lại tài sản sao cho người thừa kế nhận được trọn vẹn, bằng hiện vật hoặc bằng giá trị.

Sai lầm thứ hai là lập một bản di chúc chỉ bằng tiếng nước ngoài rồi mang đi công chứng mà không có bản dịch và không có người phiên dịch. Khi đó tổ chức công chứng sẽ từ chối, hoặc bản di chúc tự lập có nguy cơ bị tranh cãi về tính hợp lệ. Tương tự, nhờ chính người sẽ hưởng di sản đứng ra làm chứng cũng đẩy di chúc tới rủi ro vô hiệu.

Sai lầm thứ ba liên quan đến loại tài sản. Nhiều người ghi trong di chúc để lại cả quyền sử dụng đất cho con là người nước ngoài, trong khi con họ không thuộc diện được đứng tên đất tại Việt Nam. Kết quả là người thừa kế chỉ nhận được giá trị quy ra tiền, kèm theo thủ tục chuyển nhượng phức tạp, thay vì căn nhà như người lập di chúc hình dung. Lường trước điều này ngay khi soạn di chúc sẽ giúp gia đình tránh tranh cãi và chậm trễ.

Hai rủi ro còn lại tuy âm thầm nhưng rất hay gặp. Một là giấy tờ nhân thân do nước ngoài cấp chưa được hợp pháp hóa lãnh sự và dịch công chứng, khiến hồ sơ bị công chứng hoặc cơ quan đăng ký từ chối. Hai là bỏ quên những người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc, dẫn đến di chúc bị chia lại một phần đúng vào lúc gia đình tưởng mọi việc đã an bài.

Vai trò của DEDICA khi người nước ngoài lập di chúc tại Việt Nam

Lập di chúc cho người nước ngoài hiếm khi chỉ là chuyện soạn một văn bản. Đó là bài toán phối hợp giữa luật áp dụng theo quốc tịch, hình thức theo pháp luật Việt Nam và giới hạn sở hữu đối với từng loại tài sản. DEDICA hỗ trợ khách hàng rà soát toàn bộ tài sản tại Việt Nam, xác định tài sản nào có thể để lại bằng hiện vật và tài sản nào chỉ chuyển giao được bằng giá trị, từ đó thiết kế phương án di chúc để người thừa kế ở nước ngoài thực sự nhận được phần của mình. Chúng tôi chuẩn bị và hợp pháp hóa lãnh sự các giấy tờ cần thiết, sắp xếp việc công chứng cùng người phiên dịch hợp lệ, và rà soát hình thức để bản di chúc không bị vô hiệu.

Quan trọng không kém, DEDICA đồng hành cả ở giai đoạn sau này, khi di chúc phát sinh hiệu lực, bằng việc đại diện cho người thừa kế khai nhận di sản, làm việc với ngân hàng và cơ quan đăng ký, cũng như tư vấn phương án chuyển giá trị tài sản ra nước ngoài một cách hợp pháp. Nhờ vậy, ý nguyện bạn đặt vào bản di chúc hôm nay không dừng lại trên giấy mà đi được đến tận tay người bạn muốn trao gửi.

Nếu bạn là người nước ngoài đang có nhà, căn hộ, tài khoản hoặc phần vốn tại Việt Nam và muốn lập di chúc để người thân được nhận đúng ý nguyện của mình, hãy liên hệ DEDICA Law Firm. Luật sư của chúng tôi sẽ rà soát tài sản, tư vấn phương án phù hợp với quốc tịch và hoàn cảnh của bạn, đồng thời sắp xếp việc công chứng di chúc hợp lệ, kể cả khi bạn chỉ ở Việt Nam trong thời gian ngắn.