Trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại tại Việt Nam năm 2026 thế nào?

Nghĩa vụ tài sản do người chết để lại, từ khoản vay ngân hàng chưa tất toán, tiền thuế còn thiếu đến hợp đồng mua nhà đang trả dở, khiến nhiều người thừa kế lo sợ hơn cả việc phân chia di sản. Chia di sản trước khi trả nợ hay thanh toán sai thứ tự đều có thể đẩy người thừa kế vào tranh chấp với chủ nợ, thậm chí phải bù đắp bằng chính tài sản của mình.

Cha mẹ qua đời để lại căn nhà tại Việt Nam kèm khoản vay thế chấp, bạn có phải trả toàn bộ số nợ, kể cả khi nợ lớn hơn giá trị căn nhà? Từ chối nhận di sản liệu có giúp bạn "thoát" mọi khoản nợ? Và nếu bạn đang định cư ở nước ngoài, ai sẽ thay bạn làm việc với ngân hàng và các chủ nợ? Phần lớn người thừa kế chỉ bắt đầu đặt những câu hỏi này khi giấy báo nợ đã nằm trên bàn, trong khi pháp luật có câu trả lời rõ ràng, thậm chí có lợi cho họ hơn nhiều người vẫn nghĩ, nhưng chỉ khi làm đúng trình tự. Bài viết dưới đây phân tích quy định đang áp dụng năm 2026, trình tự thanh toán nghĩa vụ và những sai lầm thực tế khiến người thừa kế thiệt hại nặng nhất.

Nghĩa vụ tài sản do người chết để lại và giới hạn trách nhiệm trong phạm vi di sản

Khi một người qua đời, các nghĩa vụ tài sản của họ không tự động biến mất. Khoản vay ngân hàng, nợ vay cá nhân, tiền thuế chưa nộp, nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, tiền cấp dưỡng còn thiếu, hay nghĩa vụ thanh toán theo hợp đồng đang thực hiện: tất cả vẫn tồn tại và phải được thực hiện từ khối tài sản người đó để lại. Theo Điều 614 Bộ luật Dân sự 2015, kể từ thời điểm mở thừa kế (thời điểm người có tài sản chết), những người thừa kế có các quyền và nghĩa vụ tài sản do người chết để lại. Nói cách khác, quyền hưởng di sản và trách nhiệm với các khoản nợ phát sinh cùng một lúc; người thừa kế không thể chỉ chọn nhận phần "ngọt".

Nhưng điểm mấu chốt, đồng thời là điều người thừa kế hay hiểu sai nhất, nằm ở giới hạn của trách nhiệm này:

Điều này nghĩa là gì với bạn? Trách nhiệm trả nợ thay người đã mất chỉ giới hạn trong phạm vi di sản. Nếu cha bạn để lại di sản trị giá 3 tỷ đồng nhưng tổng nợ lên tới 5 tỷ đồng, bạn chỉ phải dùng 3 tỷ đồng di sản đó để thanh toán. Phần nợ 2 tỷ còn lại không ai có quyền buộc bạn trả bằng tiền túi, dù bạn là con ruột hay vợ/chồng của người mất. Tài sản riêng của bạn, dù ở Việt Nam hay ở nước ngoài, hoàn toàn nằm ngoài tầm với của các chủ nợ. Ngoại lệ duy nhất là khi chính bạn tự nguyện thỏa thuận nhận trả thay; pháp luật tôn trọng cam kết đó.

Lưu ý thêm: di sản theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015 bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Cả người không phải là người thừa kế nhưng được hưởng di sản theo di chúc, hay người được di tặng, cũng không đứng ngoài: khoản 4 Điều 615 và khoản 3 Điều 646 quy định họ phải thực hiện nghĩa vụ tương ứng phần mình hưởng khi di sản không đủ thanh toán nợ.

Phân định nợ riêng của người mất và nghĩa vụ chung của vợ chồng

Trước khi tính được "di sản" để thanh toán nợ, có một bước mà các gia đình thường bỏ qua: bóc tách phần tài sản và phần nghĩa vụ của người đã mất ra khỏi khối tài sản chung của vợ chồng. Đây là nguồn tranh chấp lớn, đặc biệt khi người còn sống bị chủ nợ đòi toàn bộ khoản nợ, hoặc ngược lại, các con đòi chia cả phần tài sản thuộc về cha/mẹ còn sống.

Với các khoản nợ cũng vậy. Với nghĩa vụ chung về tài sản của vợ chồng theo Điều 37 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 (ví dụ khoản vay do hai vợ chồng cùng ký, hoặc do một người vay nhưng để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình), người còn sống vẫn phải liên đới chịu trách nhiệm với phần của mình; chỉ phần nghĩa vụ của người đã mất mới chuyển thành nghĩa vụ được thanh toán từ di sản. Ngược lại, nghĩa vụ riêng theo Điều 45 (như khoản nợ có trước khi kết hôn, nợ phát sinh từ giao dịch một bên tự xác lập không vì nhu cầu gia đình) chỉ được thanh toán từ di sản của người đó, chủ nợ không có quyền đòi vợ/chồng còn sống trả thay.

Một ví dụ thường gặp: người chồng đứng tên vay 2 tỷ đồng để kinh doanh, vốn là nguồn thu nhập chính của cả nhà, rồi đột ngột qua đời. Đây nhiều khả năng là nợ chung: người vợ chịu trách nhiệm phần của mình, phần của người chồng được trừ vào di sản. Nhưng nếu khoản vay đó phục vụ việc riêng không liên quan đến gia đình, người vợ có quyền từ chối trả phần vượt quá di sản của chồng. Ranh giới giữa nợ chung và nợ riêng trong từng hồ sơ phụ thuộc vào chứng cứ về mục đích sử dụng tiền vay, và đây chính là điểm các chủ nợ lẫn người thừa kế hay giành giật nhất.

Trình tự thanh toán nghĩa vụ trước khi phân chia di sản và thứ tự ưu tiên theo luật

Nguyên tắc an toàn nhất cho người thừa kế: thanh toán nghĩa vụ trước, phân chia di sản sau. Trình tự hợp lý trong thực tế thường gồm các bước sau:

1. Lập danh mục di sản và danh mục nghĩa vụ: rà soát giấy chứng nhận tài sản, sổ tiết kiệm, hợp đồng vay, sao kê ngân hàng, thông báo thuế, các hợp đồng đang thực hiện. Người quản lý di sản có nghĩa vụ lập danh mục di sản theo Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015.
2. Họp mặt những người thừa kế theo Điều 656: thỏa thuận cử người quản lý di sản, người phân chia di sản và cách thức xử lý; mọi thỏa thuận phải lập thành văn bản. Người thừa kế đang ở nước ngoài có thể ủy quyền cho luật sư tại Việt Nam tham gia, không bắt buộc có mặt.
3. Phân định nợ chung, nợ riêng của vợ chồng như phân tích ở phần trên, chốt giá trị di sản thực để thanh toán.
4. Thanh toán các nghĩa vụ theo đúng thứ tự ưu tiên tại Điều 658.
5. Phần còn lại sau khi thanh toán mới đưa vào khai nhận, phân chia di sản tại tổ chức công chứng theo thủ tục của Luật Công chứng 2024.

Thứ tự ưu tiên thanh toán tại Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015 quy định các nghĩa vụ tài sản và chi phí liên quan đến thừa kế được thanh toán lần lượt: (1) chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng; (2) tiền cấp dưỡng còn thiếu; (3) chi phí cho việc bảo quản di sản; (4) tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ; (5) tiền công lao động; (6) tiền bồi thường thiệt hại; (7) thuế và các khoản phải nộp khác vào ngân sách nhà nước; (8) các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân; (9) tiền phạt; (10) các chi phí khác. Khoản đứng trước phải được thanh toán đủ rồi mới đến khoản đứng sau. Trả "nhảy cóc" cho chủ nợ gây áp lực mạnh nhất trong khi bỏ qua khoản ưu tiên là tự rước rủi ro bị truy đòi.

Người thừa kế cũng cần biết chủ nợ có bao nhiêu thời gian để đòi:

Ba năm tính từ ngày người để lại di sản qua đời, không phải từ ngày chia xong di sản. Với chủ nợ, để quá thời hạn này mới khởi kiện thì có nguy cơ mất quyền yêu cầu nếu bên kia viện dẫn thời hiệu. Với người thừa kế, ngược lại, đây là khoảng thời gian cần thận trọng: đã nhận di sản thì trong ba năm đó vẫn có thể bị yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tương ứng phần mình nhận.

Một lưu ý riêng cho năm 2026: từ ngày 01/7/2026, Luật Quản lý thuế 2025 và Luật Thi hành án dân sự 2025 có hiệu lực, thay thế các luật hiện hành. Khi đó, thủ tục hoàn thành nghĩa vụ thuế của người đã mất và việc thi hành án đối với nghĩa vụ do người chết để lại sẽ thực hiện theo quy định mới. Nguyên tắc nền tảng "chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi di sản" của Bộ luật Dân sự 2015 không thay đổi, nhưng hồ sơ đang xử lý vắt qua thời điểm này cần rà soát lại các bước thủ tục với cơ quan thuế và cơ quan thi hành án.

Rủi ro pháp lý và sai lầm thường gặp trong thực tế

Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng "phải từ chối nhận di sản thì mới khỏi gánh nợ của cha mẹ". Trách nhiệm của người thừa kế vốn dĩ đã được giới hạn trong phạm vi di sản, nên không cần từ chối di sản để "thoát nợ" của người mất; pháp luật không bao giờ buộc bạn trả phần vượt quá những gì bạn nhận. Việc từ chối nhận di sản chỉ thực sự đặt ra khi bạn không muốn dính líu đến khối di sản phức tạp, và quyền này có giới hạn rõ:

Nghĩa là: nếu chính bạn đang nợ người khác và muốn từ chối nhận di sản để khối tài sản đó không bị kê biên trả nợ cho chủ nợ của bạn, việc từ chối có thể bị tuyên vô hiệu. Đây là lá chắn pháp luật dành cho chủ nợ, và là điểm nhiều người thừa kế "tính kế" rồi thất bại tại tòa.

Sai lầm thứ hai: chia trước, trả sau. Các đồng thừa kế vội vàng khai nhận và phân chia di sản khi chưa rà soát hết nghĩa vụ, để rồi vài tháng sau ngân hàng hoặc chủ nợ cá nhân xuất hiện với hợp đồng vay có đầy đủ chữ ký. Lúc này theo khoản 3 Điều 615, mỗi người thừa kế phải thực hiện nghĩa vụ tương ứng nhưng không vượt quá phần đã nhận. Nghe có vẻ an toàn, nhưng thực tế là chuỗi rắc rối: người đã bán phần di sản nhận được, người đang ở nước ngoài không thể về xử lý, người không chịu đóng góp phần mình. Vụ việc từ chỗ chỉ là thanh toán một khoản nợ trở thành tranh chấp giữa chính các đồng thừa kế. Với người thừa kế đang ở nước ngoài, rủi ro còn nằm ở chỗ các đồng thừa kế tại Việt Nam tự thỏa thuận thanh toán và phân chia mà không hỏi ý kiến mình; đến khi biết chuyện thì di sản đã vơi đi đáng kể.

Sai lầm thứ ba: bỏ quên nghĩa vụ theo hợp đồng đang thực hiện. Đây là tình huống DEDICA gặp thường xuyên với khách hàng là người nước ngoài: người mất đang mua căn hộ tại Việt Nam theo tiến độ, mới thanh toán một phần thì qua đời. Người thừa kế ở nước ngoài kế thừa cả quyền lẫn nghĩa vụ theo hợp đồng mua bán đó. Không phản hồi chủ đầu tư đúng hạn có thể bị tính lãi chậm thanh toán, bị phạt vi phạm, thậm chí bị chấm dứt hợp đồng và mất một phần đáng kể số tiền đã đóng. Trong khi đó, nếu chủ động làm việc sớm, người thừa kế thường có hai lựa chọn: tiếp tục thực hiện hợp đồng để nhận nhà, hoặc thương lượng chấm dứt hợp đồng và nhận lại khoản tiền đã thanh toán, phương án mà đa số khách hàng ở nước ngoài lựa chọn.

Sai lầm thứ tư: dành di sản cho việc thờ cúng, di tặng khi nợ chưa trả xong. Tâm lý "trích một phần làm nhà thờ tổ" rất phổ biến, nhưng khoản 2 Điều 645 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ: nếu toàn bộ di sản không đủ để thanh toán nghĩa vụ tài sản của người chết thì không được dành một phần di sản vào việc thờ cúng. Phần di tặng cũng vậy: khi di sản không đủ trả nợ, phần di tặng phải được dùng để thực hiện phần nghĩa vụ còn lại (khoản 3 Điều 646). Chủ nợ hoàn toàn có quyền yêu cầu xử lý các phần này.

Vai trò của DEDICA trong xử lý di sản có nghĩa vụ tài sản đi kèm

Phần khó nhất trong các hồ sơ dạng này không phải là hiểu luật, mà là dựng được bức tranh đầy đủ về di sản và nghĩa vụ rồi xử lý theo đúng trình tự, đặc biệt khi người thừa kế đang ở nước ngoài và không thể về Việt Nam theo đuổi thủ tục. DEDICA hỗ trợ khách hàng rà soát, xác minh toàn bộ tài sản và các khoản nợ của người đã mất; phân định nợ chung, nợ riêng của vợ chồng; hoạch định phương án tổng thể từ thanh toán nghĩa vụ, khai nhận di sản đến chuyển thành quả về nước. Với khách hàng ở nước ngoài, luật sư DEDICA nhận ủy quyền để trực tiếp làm việc với ngân hàng, chủ đầu tư, cơ quan thuế, tổ chức công chứng và các chủ nợ; khách hàng không cần có mặt tại Việt Nam trong suốt quá trình.

Khi giữa các đồng thừa kế hoặc với chủ nợ phát sinh bất đồng, DEDICA đại diện thương lượng; nếu buộc phải ra tòa, luật sư đại diện tham gia tố tụng và theo sát đến giai đoạn thi hành án để khách hàng thực nhận phần di sản của mình. Nếu anh/chị đang đứng trước một khối di sản kèm theo những khoản nợ chưa rõ ràng, hãy để luật sư rà soát trước khi anh/chị ký bất kỳ văn bản nào.

Mỗi khối di sản có cơ cấu tài sản và nghĩa vụ khác nhau; một khoản nợ bị xếp nhầm loại có thể thay đổi toàn bộ kết quả. DEDICA Law Firm đồng hành cùng anh/chị từ việc xác minh tài sản, đối soát công nợ, làm việc với chủ nợ đến khi phần di sản thực nhận về tay anh/chị, kể cả khi anh/chị không thể có mặt tại Việt Nam. Gửi DEDICA danh sách tài sản và giấy tờ nợ mà anh/chị đang có, luật sư sẽ đánh giá ban đầu và đề xuất phương án cho trường hợp cụ thể của anh/chị.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác cho trường hợp của anh/chị.