Kiện đối tác Việt Nam không thanh toán trong một hợp đồng cung ứng quốc tế là điều hoàn toàn khả thi, ngay cả khi bạn đang ở nước ngoài. Nhưng nếu chọn sai cơ chế giải quyết tranh chấp, bạn có thể thắng kiện mà vẫn không thu được một đồng. Với khoản công nợ nằm ở một thị trường bạn không quen luật, một quyết định sai ở khâu đầu đủ để khiến cả quá trình đòi tiền trở nên vô nghĩa.
Đối tác đã nhận hàng rồi trì hoãn thanh toán, liệu từ nước ngoài bạn có thực sự kiện được không? Nên đưa vụ việc ra tòa án nước bạn cho tiện, hay ra tòa án, trọng tài tại Việt Nam thì sau này mới đòi được tiền? Và nếu có phán quyết trong tay, làm sao buộc một doanh nghiệp ở Việt Nam phải trả? Đây là những câu hỏi khiến nhiều nhà cung cấp nước ngoài lưỡng lự, để rồi bỏ lỡ thời hiệu hoặc dồn chi phí vào một hướng đi không dẫn tới đâu. Bài viết dưới đây phân tích khung pháp lý hiện hành, trình tự khởi kiện và những rủi ro thực tế, để bạn biết cần làm gì và theo thứ tự nào.
Khung pháp lý điều chỉnh việc đòi nợ hợp đồng cung ứng có yếu tố nước ngoài
Câu hỏi đầu tiên trong mọi tranh chấp xuyên biên giới là luật của nước nào sẽ điều chỉnh hợp đồng. Pháp luật Việt Nam tôn trọng quyền tự do lựa chọn của các bên: bạn và đối tác có thể thỏa thuận chọn luật áp dụng ngay trong hợp đồng. Nếu không có thỏa thuận đó, luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng sẽ được áp dụng, và với hợp đồng mua bán hàng hóa, đó thường là luật nơi bên bán đặt trụ sở.
Với hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, còn một tầng pháp lý nữa mà nhiều doanh nghiệp bỏ qua: Công ước Viên 1980 của Liên Hợp Quốc về mua bán hàng hóa quốc tế, gọi tắt là CISG. Việt Nam là thành viên CISG từ ngày 1/1/2017, nên công ước này có thể tự động điều chỉnh hợp đồng của bạn, kể cả khi hai bên không nhắc tới nó.
CISG áp dụng trong hai trường hợp: khi cả hai nước của các bên đều là thành viên công ước, hoặc khi quy tắc tư pháp quốc tế dẫn chiếu tới luật của một nước thành viên. Điều cần lưu ý là Việt Nam bảo lưu yêu cầu về hình thức, nghĩa là hợp đồng mua bán vẫn phải được lập bằng văn bản theo pháp luật Việt Nam. Đây là lý do một chuỗi email, đơn đặt hàng và biên bản giao nhận rõ ràng có giá trị rất lớn khi tranh chấp.
Khi luật Việt Nam được áp dụng, Luật Thương mại 2005 cho bạn nhiều công cụ để xử lý việc chậm trả. Điều 292 liệt kê các chế tài gồm buộc thực hiện đúng hợp đồng, phạt vi phạm và buộc bồi thường thiệt hại. Tiền phạt vi phạm chỉ áp dụng khi hợp đồng có thỏa thuận và không vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm (Điều 301), còn bồi thường thiệt hại đòi hỏi bạn chứng minh tổn thất thực tế và khoản lợi đáng lẽ được hưởng (Điều 302). Quan trọng với người bị nợ: ngay cả khi hợp đồng không có điều khoản phạt, Điều 306 vẫn cho bạn quyền yêu cầu tiền lãi trên số tiền chậm trả theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường. Nói cách khác, quyền đòi cả gốc, lãi và thiệt hại của bạn có cơ sở pháp lý rõ ràng; vấn đề nằm ở chứng minh và thu hồi, chứ không phải ở quyền.
Trình tự khởi kiện và thu hồi công nợ khi bạn ở nước ngoài
Con đường từ một hóa đơn quá hạn đến khoản tiền thực nhận có các bước khá rõ ràng. Bỏ bước hoặc làm sai thứ tự chính là nơi phần lớn tiền bị đánh mất.
- Rà soát lại hợp đồng để xác định ba điều: luật áp dụng, cơ chế giải quyết tranh chấp là tòa án hay trọng tài, và thời hiệu còn lại. Đây là bước quyết định toàn bộ chiến lược phía sau.
- Gửi văn bản yêu cầu thanh toán chính thức, nêu rõ số nợ gốc, tiền lãi chậm trả và thời hạn cuối. Bước này vừa mở đường thương lượng, vừa tạo bằng chứng bạn đã thiện chí trước khi kiện.
- Chọn diễn đàn giải quyết. Nếu hợp đồng có thỏa thuận trọng tài, tranh chấp sẽ do trọng tài giải quyết, chẳng hạn Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) hoặc một trung tâm trọng tài nước ngoài. Nếu không có thỏa thuận trọng tài, bạn khởi kiện tại tòa án Việt Nam có thẩm quyền.
- Chuẩn bị hồ sơ khởi kiện gồm hợp đồng và phụ lục, chứng từ giao hàng như vận đơn và biên bản nghiệm thu, bảng đối chiếu công nợ, cùng các trao đổi email. Giấy tờ pháp nhân của công ty nước ngoài và giấy ủy quyền cho luật sư phải được hợp pháp hóa lãnh sự và dịch công chứng tại Việt Nam.
- Nộp đơn trong thời hiệu và cân nhắc xin áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, chẳng hạn phong tỏa tài khoản hoặc tài sản của bên nợ, để giữ lại khả năng thu hồi.
- Sau khi có bản án hoặc phán quyết, tiến hành thi hành án, hoặc làm thủ tục công nhận và cho thi hành nếu đó là phán quyết của tòa án, trọng tài nước ngoài.
Về thẩm quyền, một điểm có lợi cho bạn là bên nợ đặt trụ sở tại Việt Nam, nên tòa án Việt Nam có thẩm quyền giải quyết vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài này. Cần lưu ý hệ thống tòa án Việt Nam vừa được cải cách từ ngày 1/7/2025: các tòa án cấp huyện đã chấm dứt hoạt động, và tòa án nhân dân khu vực nay đảm nhận xét xử sơ thẩm phần lớn tranh chấp thương mại, bao gồm cả vụ việc có yếu tố nước ngoài, với các tòa chuyên trách về kinh tế đặt tại những thành phố lớn.
Về thời hiệu, đây là mốc mà nhiều doanh nghiệp nước ngoài đánh mất ngay trong lúc còn cân nhắc nội bộ.
Hai năm nghe có vẻ dài, nhưng với một tranh chấp xuyên biên giới cần thời gian tập hợp chứng từ, hợp pháp hóa giấy tờ và trao đổi qua nhiều múi giờ, thời hiệu này trôi qua nhanh hơn bạn tưởng.
Rủi ro pháp lý và sai lầm thường gặp trong thực tế
Hiểu lầm tốn kém nhất là cho rằng thắng kiện đồng nghĩa với lấy được tiền. Trên thực tế, thi hành án là một cuộc chiến riêng. Nếu đến lúc thi hành mới phát hiện đối tác đã ngừng hoạt động, không còn tài sản hoặc đã chuyển tài sản đi nơi khác, thì một bản án hay phán quyết có lợi cũng gần như vô giá trị. Đây chính là lý do việc kiểm tra tình trạng tài sản của bên nợ và xin biện pháp khẩn cấp tạm thời từ sớm lại quan trọng đến vậy.
Sai lầm phổ biến thứ hai là chọn sai diễn đàn giải quyết tranh chấp. Nhiều nhà cung cấp nước ngoài theo phản xạ muốn kiện tại tòa án nước mình cho thuận tiện. Nhưng một bản án của tòa án nước ngoài muốn thi hành tại Việt Nam phải trải qua thủ tục công nhận, và thủ tục này chỉ khả thi khi có điều ước quốc tế hoặc trên cơ sở nguyên tắc có đi có lại, điều mà nhiều quốc gia chưa có với Việt Nam.
Ở chiều ngược lại, phán quyết của trọng tài nước ngoài được công nhận và cho thi hành tại Việt Nam theo Công ước New York năm 1958 mà Việt Nam là thành viên, hoặc trên cơ sở có đi có lại. Nói ngắn gọn, với hợp đồng cung ứng xuyên biên giới, một điều khoản trọng tài được soạn tốt thường cho bạn kết quả dễ thi hành hơn nhiều so với việc theo đuổi một bản án tại tòa nước ngoài. Đây là quyết định cần cân nhắc ngay từ khi soạn hợp đồng, không phải đợi tới lúc tranh chấp xảy ra.
Một số rủi ro khác cũng thường khiến hồ sơ đổ vỡ: bỏ lỡ thời hiệu hai năm; hợp đồng thiếu các điều khoản xương sống như luật áp dụng, cơ chế giải quyết tranh chấp hay lãi chậm trả; hoặc hợp đồng được ký bởi người không có thẩm quyền, thậm chí đối tác đã giải thể trước khi bạn kịp hành động. Niềm tin rằng chỉ cần có hợp đồng đủ chữ ký và con dấu là an toàn đã khiến không ít doanh nghiệp mất cảnh giác. Sự an toàn thật sự nằm ở nội dung điều khoản và ở việc đối tác có thật, còn hoạt động hay không.
Vai trò của DEDICA trong thu hồi công nợ và phòng ngừa tranh chấp hợp đồng
Khi tranh chấp đã phát sinh, DEDICA đại diện cho khách hàng nước ngoài trong toàn bộ quá trình đòi nợ: thương lượng với bên nợ, xử lý tranh chấp thương mại và thu hồi công nợ, đại diện tại tòa án và trọng tài, xin áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để giữ tài sản, thực hiện thủ tục công nhận và cho thi hành phán quyết nước ngoài, và đồng hành ở giai đoạn thi hành án. Đội ngũ hỗ trợ song ngữ Anh và Trung, để bạn theo sát vụ việc mà không cần trực tiếp có mặt tại Việt Nam.
Nhưng cách bảo vệ tốt nhất luôn bắt đầu từ trước khi ký. DEDICA rà soát và soạn thảo hợp đồng với các điều khoản bảo vệ then chốt gồm luật áp dụng, cơ chế giải quyết tranh chấp, lịch thanh toán, phạt vi phạm và lãi chậm trả, đồng thời kiểm tra cơ bản tư cách pháp nhân và thẩm quyền của người ký. Với doanh nghiệp chưa có bộ phận pháp lý tại Việt Nam, gói tư vấn pháp luật thường xuyên đóng vai trò như một phòng pháp chế thuê ngoài, giúp bạn phát hiện rủi ro sớm thay vì xử lý khi đã thành tranh chấp. Chi phí phòng ngừa gần như luôn thấp hơn nhiều so với chi phí theo đuổi một vụ kiện xuyên biên giới.
Kết luận
Để đòi khoản nợ từ một đối tác Việt Nam trong hợp đồng cung ứng quốc tế, trình tự nên đi theo sáu bước: (1) rà soát hợp đồng để xác định luật áp dụng, cơ chế giải quyết tranh chấp và thời hiệu; (2) gửi văn bản yêu cầu thanh toán kèm tiền lãi chậm trả; (3) chọn diễn đàn, ưu tiên trọng tài nếu hợp đồng có thỏa thuận trọng tài; (4) chuẩn bị hồ sơ và hợp pháp hóa lãnh sự giấy tờ nước ngoài; (5) nộp đơn đúng thời hiệu và xin biện pháp khẩn cấp tạm thời để giữ tài sản; (6) thi hành án hoặc làm thủ tục công nhận và cho thi hành phán quyết. Ba điều cần nhớ nhất: thời hiệu khởi kiện chỉ có hai năm; phán quyết trọng tài thường dễ thi hành hơn bản án của tòa nước ngoài; và giữ được tài sản của bên nợ từ sớm quan trọng không kém việc thắng về mặt pháp lý. Nếu bạn đang bị nợ, việc cần làm ngay hôm nay là mở lại hợp đồng và kiểm tra điều khoản giải quyết tranh chấp cùng thời hiệu còn lại.
Mỗi hồ sơ công nợ có yếu tố nước ngoài lại khác nhau về ngành hàng, giá trị khoản nợ, chứng từ và tình trạng của bên nợ. DEDICA Law Firm đồng hành cùng bạn từ khâu đánh giá khả năng thu hồi trên thực tế, chọn diễn đàn giải quyết phù hợp, đến khi khoản tiền về tài khoản, kể cả khi bạn không thể có mặt tại Việt Nam. Liên hệ DEDICA để luật sư đánh giá trường hợp cụ thể của bạn và đề xuất bước đi tiếp theo.
Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng về hợp đồng, chứng từ và tình trạng đối tác; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác cho trường hợp của bạn.
