Kiểm tra nợ ẩn (thuế, cá nhân) khi mua lại doanh nghiệp Việt Nam: checklist pháp lý cho bên mua

Anh Tuấn (tên đã được thay đổi), chủ một doanh nghiệp tại TP.HCM, hỏi DEDICA:

"Công ty tôi đang định mua lại một doanh nghiệp nhỏ hơn cùng ngành bằng cách nhận chuyển nhượng toàn bộ phần vốn góp. Nghe nói bên đó có thể còn nợ thuế chưa quyết toán, và chủ cũ từng lấy danh nghĩa công ty vay mượn bên ngoài nhưng không ghi vào sổ sách. Tôi sợ mua xong thì ôm luôn mớ nợ đó mà không hay. Làm sao để kiểm tra cho sạch sẽ trước khi ký, và nếu lỡ có nợ ẩn thì tôi có phải gánh không?"

DEDICA tư vấn Câu trả lời phụ thuộc vào cách bạn mua. Nếu mua lại doanh nghiệp bằng cách nhận chuyển nhượng phần vốn góp hoặc cổ phần, bạn đang mua chính pháp nhân đó, nên mọi khoản nợ nằm trong công ty (kể cả nợ thuế chưa quyết toán và các khoản vay ngoài sổ sách) vẫn theo công ty về tay bạn. Đó là rủi ro nợ ẩn: nhờ trách nhiệm hữu hạn, bạn không phải lấy tài sản cá nhân ra trả, nhưng số tiền bạn bỏ ra mua công ty thì có thể bị bào mòn. Cách tự bảo vệ nằm ở hai việc làm trước khi ký: thẩm định pháp lý và thuế (due diligence), và cài điều khoản bảo vệ vào hợp đồng chuyển nhượng. Dưới đây là căn cứ và checklist cụ thể.

Mua phần vốn góp là mua cả pháp nhân kèm nợ của nó

Đây là điểm nhiều người mua bỏ qua. Khi bạn nhận chuyển nhượng phần vốn góp hay cổ phần, công ty vẫn là pháp nhân cũ, chỉ thay người sở hữu. Bạn không mua từng tài sản riêng lẻ, mà mua tư cách sở hữu trong một pháp nhân đang tồn tại, kèm toàn bộ nghĩa vụ tài chính của nó: nợ thuế, nợ vay, bảo lãnh, nợ nhà cung cấp, nghĩa vụ với người lao động. Luật Doanh nghiệp quy định thành viên chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi phần vốn đã góp:

Nguyên tắc này có hai mặt. Nó bảo vệ bạn: trách nhiệm của chủ mới giới hạn trong phần vốn, không đụng tới tài sản cá nhân. Nhưng nó cũng là rủi ro: vì nợ gắn với pháp nhân chứ không với người chủ, mua lại pháp nhân là thừa hưởng luôn mọi khoản nợ nằm sẵn bên trong. Nợ thuế cũ vẫn do công ty chịu và cơ quan thuế truy thu từ tài sản công ty, nay là của bạn; một khoản vay hay bảo lãnh ký bằng danh nghĩa công ty rồi giấu khỏi sổ sách sẽ thành nghĩa vụ của công ty khi chủ nợ xuất hiện. Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 370) cũng chỉ cho chuyển nghĩa vụ khi chủ nợ đồng ý, nên nợ không tự biến mất chỉ vì công ty đổi chủ.

Bức tranh khác hẳn nếu thứ bạn mua là doanh nghiệp tư nhân hoặc hộ kinh doanh. Ở đó không có lá chắn trách nhiệm hữu hạn: chủ doanh nghiệp tư nhân chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình (Điều 188 Luật Doanh nghiệp), nên nợ kinh doanh và nợ cá nhân của chủ gần như hòa làm một. Khi bán, trách nhiệm với nợ cũ cũng không mặc nhiên chuyển sang bạn:

Vì vậy, với loại hình này, việc tách bạch rạch ròi nợ nào của công ty, nợ nào của cá nhân chủ cũ là đặc biệt quan trọng.

Các bước kiểm tra nợ ẩn và tự bảo vệ trước khi ký

Vì rủi ro nằm sẵn bên trong công ty, cách bảo vệ tốt nhất là làm rõ mọi khoản nợ trước khi xuống tiền, rồi ràng buộc trách nhiệm bằng hợp đồng. Có hai lớp việc cần làm.

Thứ nhất, thẩm định pháp lý và thuế (due diligence) trước khi ký. Bạn, hoặc luật sư và đơn vị kiểm toán bạn thuê, nên rà soát ít nhất:

• Tình trạng thuế: xin xác nhận nghĩa vụ thuế từ cơ quan thuế; rà tờ khai, quyết toán và biên bản kiểm tra, thanh tra thuế 3 đến 5 năm gần nhất.
• Nợ bảo hiểm xã hội, nợ lương và các nghĩa vụ khác với người lao động.
• Các khoản vay, bảo lãnh, cầm cố, thế chấp đứng tên công ty: đối chiếu sổ sách kế toán với hợp đồng tín dụng, biên bản họp và sao kê ngân hàng để lộ khoản ngoài sổ.
• Công nợ nhà cung cấp, đối tác và hợp đồng đang hiệu lực có điều khoản phạt hoặc bồi thường lớn.
• Tranh chấp, vụ kiện và các nghĩa vụ tiềm tàng về đất đai, môi trường, giấy phép.

Thứ hai, cài điều khoản bảo vệ vào hợp đồng chuyển nhượng. Thẩm định giúp bạn nhìn thấy rủi ro; hợp đồng mới là thứ phân bổ rủi ro về đúng người:

• Cam kết và bảo đảm: bên bán cam kết công ty không còn khoản nợ hay nghĩa vụ nào ngoài danh mục đã công bố.
• Bồi thường: nếu sau này phát sinh nợ thuộc giai đoạn trước chuyển giao, bên bán phải bồi thường cho bạn.
• Giữ lại một phần giá hoặc ký quỹ trong một thời gian nhất định để bù trừ nếu nợ ẩn lộ ra.
• Điều kiện tiên quyết: bên bán hoàn tất nghĩa vụ thuế hoặc cung cấp xác nhận không nợ thuế trước khi chốt giao dịch.

Quyền đòi bồi thường khi bên bán vi phạm cam kết có cơ sở ở Bộ luật Dân sự:

Với doanh nghiệp tư nhân hay hộ kinh doanh, nhớ chốt bằng văn bản ai chịu nợ cũ, có chủ nợ tham gia (Điều 192 nêu trên). Nếu bạn là nhà đầu tư nước ngoài, thương vụ còn phải qua thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần theo pháp luật đầu tư; đó là chủ đề riêng, nhưng nguyên tắc mua pháp nhân là mua kèm nợ thì không đổi.

Trước mỗi thương vụ mua lại, DEDICA có thể thay bạn thẩm định pháp lý và thuế để phát hiện nợ ẩn (nợ thuế, các khoản vay và bảo lãnh ngoài sổ, nghĩa vụ tiềm tàng), rồi soạn và rà hợp đồng chuyển nhượng với các điều khoản cam kết, bồi thường và giữ lại giá để khoanh rủi ro về phía bên bán. Chúng tôi đồng hành như bộ phận pháp lý của bạn, cho cả giao dịch trong nước lẫn nhà đầu tư nước ngoài, hỗ trợ song ngữ. Liên hệ DEDICA để được luật sư rà soát trường hợp cụ thể trước khi bạn đặt bút ký.

Nội dung mang tính tham khảo; mỗi thương vụ có tình tiết riêng, vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác cho trường hợp của bạn.