Lập di chúc tại Việt Nam cho người thừa kế ở nhiều quốc gia

Lập di chúc cho người thừa kế ở nhiều quốc gia tưởng chỉ là viết ra ý nguyện, nhưng trên thực tế một bản di chúc sai về hình thức hoặc bỏ sót người thừa kế có thể khiến căn nhà tại Việt Nam bị tranh chấp nhiều năm và di nguyện không thực hiện được. Khi tài sản nằm ở Việt Nam còn các con rải khắp thế giới, cách bạn lập di chúc hôm nay quyết định việc di sản có về đúng người hay không.

Bạn có tài sản tại Việt Nam nhưng các con mỗi người một quốc tịch, mỗi người một nơi, vậy lập di chúc thế nào để khi bạn không còn, tài sản về đúng người mà gia đình không rạn nứt? Bản di chúc bạn tự viết tay, hoặc lập ở nước ngoài, có được công nhận tại Việt Nam không? Người con mang quốc tịch nước ngoài có thật sự đứng tên được căn nhà bạn để lại? Đây là những băn khoăn khiến nhiều người trì hoãn việc lập di chúc, để rồi sau cùng tài sản lại được chia theo pháp luật chứ không theo ý mình. Bài viết dưới đây phân tích khung pháp lý về di chúc, cách lập di chúc công chứng vững về pháp lý, và những điểm đặc thù bạn buộc phải tính đến khi người thừa kế ở nhiều quốc gia.

Khung pháp lý về di chúc và quyền định đoạt tài sản của bạn

Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Pháp luật Việt Nam trao cho người lập di chúc quyền rất rộng: chỉ định ai là người thừa kế, phân định phần di sản cho từng người, truất quyền hưởng di sản của một người, dành một phần tài sản để di tặng hoặc thờ cúng, và chỉ định người quản lý, người phân chia di sản. Nói cách khác, bạn được toàn quyền quyết định ai hưởng gì, miễn là di chúc đáp ứng đúng điều kiện luật định.

Về hình thức, di chúc phải được lập thành văn bản; chỉ khi không thể lập văn bản mới được di chúc miệng. Di chúc bằng văn bản gồm bốn dạng: không có người làm chứng, có người làm chứng, có công chứng, và có chứng thực. Dù chọn dạng nào, một di chúc chỉ được coi là hợp pháp khi thỏa mãn các điều kiện cốt lõi về năng lực, sự tự nguyện và nội dung.

Bên cạnh điều kiện hợp pháp, di chúc còn phải có những nội dung chủ yếu để xác định rõ ý nguyện. Một bản di chúc chặt chẽ cần thể hiện đầy đủ:

• Ngày, tháng, năm lập di chúc.
• Họ, tên và nơi cư trú của người lập di chúc.
• Họ, tên người, cơ quan, tổ chức được hưởng di sản.
• Di sản để lại và nơi có di sản.

Luật còn yêu cầu di chúc không được viết tắt hoặc viết bằng ký hiệu; nếu gồm nhiều trang thì mỗi trang phải đánh số thứ tự và có chữ ký hoặc điểm chỉ của người lập. Những chi tiết tưởng nhỏ này lại là chỗ các bản di chúc tự viết hay vấp phải, và là lý do khiến di chúc bị tranh cãi sau khi người lập qua đời.

Lập di chúc công chứng và trình tự thực hiện tại Việt Nam

Pháp luật không bắt buộc mọi di chúc phải công chứng, một bản di chúc tự viết tay vẫn có thể hợp pháp nếu đủ điều kiện. Nhưng khi người thừa kế ở nhiều quốc gia, di chúc công chứng là lựa chọn an toàn hơn hẳn. Lý do rất thực tế: lúc di sản được mở, người lập đã không còn để xác nhận đó đúng là chữ ký và ý chí của mình. Nếu chỉ có một tờ giấy viết tay cất trong tủ, các con ở xa rất dễ rơi vào tranh chấp về việc cha mẹ có minh mẫn khi viết hay không, chữ ký có thật không. Di chúc công chứng có công chứng viên chứng kiến, kiểm tra năng lực và sự tự nguyện, nên giá trị chứng cứ cao hơn nhiều.

Một đặc điểm của di chúc mà người sống xa cần nắm: đây là loại văn bản gắn chặt với cá nhân, không thể nhờ người khác làm thay.

Tin tốt cho người ở xa là việc công chứng di chúc không bị giới hạn theo tỉnh nơi có bất động sản như các giao dịch nhà đất khác, nên bạn có thể công chứng di chúc tại bất kỳ tổ chức hành nghề công chứng nào thuận tiện. Nếu sức khỏe không cho phép đi lại, bạn có quyền yêu cầu công chứng viên đến tận chỗ ở để lập di chúc. Trường hợp bạn là công dân Việt Nam đang ở nước ngoài, di chúc có chứng nhận của cơ quan lãnh sự, đại diện ngoại giao Việt Nam ở nước đó có giá trị như di chúc được công chứng, chứng thực theo Điều 638 Bộ luật Dân sự 2015.

Về trình tự, lập di chúc công chứng tại Việt Nam thường gồm các bước sau:

1. Chuẩn bị hồ sơ: giấy tờ tùy thân của người lập (thẻ căn cước hoặc hộ chiếu) và giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, quyền sử dụng đối với tài sản định đoạt trong di chúc.
2. Người lập tuyên bố nội dung di chúc trước công chứng viên; công chứng viên ghi chép lại đúng ý chí đã tuyên bố.
3. Người lập đọc lại, xác nhận nội dung chính xác rồi ký hoặc điểm chỉ; công chứng viên ký chứng nhận.
4. Gửi giữ di chúc tại tổ chức hành nghề công chứng để được niêm phong, giữ bí mật và tránh thất lạc cho tới khi mở thừa kế.

Khâu gửi giữ thường bị bỏ qua nhưng lại rất hữu ích với gia đình có người thừa kế ở xa. Khi bạn qua đời, tổ chức hành nghề công chứng đang lưu giữ sẽ là nơi công bố di chúc theo thủ tục luật định, các con không phải lo bản di chúc thất lạc hay bị giấu đi.

Những điểm phải tính khi người thừa kế ở nhiều quốc gia

Một hiểu lầm phổ biến cần được nói rõ: mang quốc tịch nước ngoài không làm mất quyền thừa kế tại Việt Nam. Con bạn dù đã nhập tịch nước khác vẫn có quyền hưởng di sản. Vấn đề nằm ở chỗ nhận di sản đó bằng hình thức nào, đặc biệt với nhà đất.

Với nhà ở và quyền sử dụng đất, nếu người thừa kế là người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài không thuộc diện được sở hữu nhà ở tại Việt Nam, hoặc là người nước ngoài, thì họ thường không được đứng tên trên giấy chứng nhận mà được nhận phần giá trị tương ứng.

Điều này nghĩa là gì với bạn: nếu di chúc ghi “để lại căn nhà cho con đang sống ở nước ngoài”, người con đó có thể không đứng tên sổ được mà phải chuyển nhượng hoặc bán để nhận tiền, kéo theo thủ tục và nghĩa vụ tài chính. Khi lập di chúc, bạn nên tính trước phương án phù hợp, chẳng hạn giao bất động sản cho người thừa kế đang ở Việt Nam và bù cho người ở nước ngoài bằng tài sản khác, hoặc định rõ việc bán nhà rồi chia giá trị, để di nguyện thực hiện được trên thực tế.

Yếu tố quốc tịch của chính người lập di chúc cũng cần lưu ý. Theo Điều 680 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế được xác định theo pháp luật của nước mà người để lại di sản có quốc tịch ngay trước khi chết, riêng việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản thì theo pháp luật của nước nơi có bất động sản. Năng lực lập di chúc và hình thức di chúc có yếu tố nước ngoài được điều chỉnh riêng tại Điều 681. Vì vậy, nếu bạn có tài sản tại Việt Nam, lập di chúc ngay tại Việt Nam theo pháp luật Việt Nam là cách rõ ràng nhất để tránh xung đột pháp luật giữa các nước về sau.

Cuối cùng là vấn đề ngôn ngữ và giấy tờ. Di chúc lập bằng tiếng nước ngoài, khi dùng tại Việt Nam, phải được dịch ra tiếng Việt và có công chứng hoặc chứng thực theo Điều 647 Bộ luật Dân sự 2015. Giấy tờ nhân thân của người thừa kế do nước ngoài cấp, khi làm thủ tục sau này, phải được hợp pháp hóa lãnh sự. Từ ngày 11/9/2026, khi Công ước Apostille có hiệu lực với Việt Nam, giấy tờ công của các nước thành viên chỉ cần một con dấu Apostille thay cho quy trình hợp pháp hóa lãnh sự nhiều bước, giúp khâu chuẩn bị hồ sơ cho người thừa kế ở nước ngoài nhẹ đi đáng kể.

Rủi ro pháp lý và sai lầm thường gặp khi lập di chúc

Sai lầm hay gặp nhất là chỉ viết di chúc tay rồi cất trong tủ. Khi người lập qua đời, nếu bản di chúc thất lạc hoặc hư hại đến mức không thể hiện đầy đủ ý chí, pháp luật coi như không có di chúc và di sản được chia theo pháp luật, tức trái với mong muốn ban đầu. Ngay cả khi tìm thấy, một bản viết tay không công chứng vẫn dễ bị các đồng thừa kế ở xa nghi ngờ và đưa nhau ra tòa.

Sai lầm thứ hai ít người biết: ngay cả khi bạn đã định đoạt rõ trong di chúc, pháp luật vẫn bảo vệ một nhóm người thừa kế nhất định.

Nghĩa là nếu bạn để toàn bộ tài sản cho một người con mà bỏ qua cha mẹ già, người vợ hoặc chồng, hay đứa con chưa thành niên, những người này vẫn được hưởng hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật. Phần đó sẽ bị trích ra khỏi khối di sản, làm kế hoạch phân chia của bạn lệch đi nếu không lường trước. Đây là điểm cần cân nhắc kỹ khi gia đình có nhiều thế hệ và nhiều mối quan hệ.

Sai lầm thứ ba là cho rằng người thừa kế ở nước ngoài sẽ đương nhiên đứng tên nhà đất, trong khi thực tế nhiều trường hợp chỉ nhận được giá trị như đã phân tích ở trên. Sai lầm thứ tư là không chỉ định người quản lý di sản, người công bố di chúc và không gửi giữ di chúc, khiến khi bạn mất, các con ở mỗi nước một nơi lúng túng không biết di chúc ở đâu, ai đứng ra. Sai lầm thứ năm là nhờ chính người sẽ được hưởng di sản làm chứng cho di chúc, trong khi luật quy định người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật không được làm chứng, dẫn tới phần di chúc liên quan có nguy cơ bị vô hiệu.

Vai trò của DEDICA khi lập di chúc có yếu tố nước ngoài

Với gia đình có tài sản ở Việt Nam và người thừa kế trải trên nhiều quốc gia, DEDICA không chỉ soạn một bản di chúc đúng hình thức mà tư vấn cả phương án tổng thể để di nguyện thực hiện được trên thực tế: cách phân chia hợp lý giữa người thừa kế ở Việt Nam và ở nước ngoài, cách xử lý phần bất động sản mà người ở nước ngoài chỉ nhận được giá trị, và cách lường trước phần thừa kế bắt buộc theo Điều 644 để kế hoạch của bạn không bị phá vỡ.

DEDICA hỗ trợ bạn chuẩn bị và rà soát hồ sơ, đại diện làm việc với tổ chức hành nghề công chứng, thu xếp khâu gửi giữ di chúc, đồng thời hướng dẫn chuẩn bị và hợp pháp hóa các giấy tờ cần thiết để sau này việc khai nhận di sản của các con ở nước ngoài diễn ra thuận lợi. Khi giữa những người thừa kế đã có mầm mống bất đồng, chúng tôi tư vấn cách lập di chúc giảm thiểu rủi ro tranh chấp ngay từ đầu.

Mỗi gia đình có yếu tố nước ngoài đều có tình tiết riêng về quốc tịch người lập, loại tài sản và nơi cư trú của từng người thừa kế. DEDICA Law Firm đồng hành cùng anh/chị từ khâu tư vấn phương án, soạn thảo di chúc đúng chuẩn, gửi giữ tại tổ chức công chứng đến chuẩn bị hồ sơ cho người thừa kế ở nước ngoài. Liên hệ DEDICA để được luật sư tư vấn cho trường hợp cụ thể của gia đình anh/chị.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác.