Người nước ngoài xin chuyển về nước thi hành án tù có được không?

Một người nước ngoài đang chấp hành án phạt tù tại Việt Nam, gia đình ở cách nửa vòng trái đất, mong được chuyển về nước thi hành nốt bản án để gần người thân và vượt qua rào cản ngôn ngữ. Nguyện vọng đó là chính đáng và pháp luật có cơ chế cho phép, nhưng nếu nộp đơn khi chưa thực hiện xong nghĩa vụ bồi thường trong bản án, hoặc khi nước tiếp nhận chưa chính thức đồng ý, hồ sơ có thể bị từ chối và người đó vẫn phải ở lại trại giam.

Người thân của bạn là người nước ngoài đang chấp hành án phạt tù tại Việt Nam và muốn được chuyển về nước thi hành nốt hình phạt, pháp luật Việt Nam có cho phép không? Ai là người đứng đơn, nộp cho cơ quan nào, và tòa án nào ra quyết định? Liệu cứ có nguyện vọng và được cơ quan đại diện ngoại giao hỗ trợ là đủ, hay còn những điều kiện bắt buộc khác mà chỉ cần thiếu một điều cũng đủ khiến hồ sơ bị bác? Từ ngày 01/7/2026, một đạo luật chuyên ngành mới bắt đầu điều chỉnh trực tiếp vấn đề này. Bài viết dưới đây phân tích khung pháp lý, điều kiện, trình tự thực hiện và những rủi ro thực tế để bạn biết mình cần chuẩn bị gì.

Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù về nước là gì và khác gì dẫn độ

Từ ngày 01/7/2026, việc đưa một người đang ngồi tù tại Việt Nam về nước họ để thi hành nốt án được điều chỉnh bởi Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù số 101/2025/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 26/11/2025. Đây là đạo luật chuyên ngành tách ra từ Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 và thay thế toàn bộ phần quy định cũ về lĩnh vực này, nhằm tách bạch thủ tục và bảo đảm tốt hơn quyền của người đang chấp hành án.

Điểm mấu chốt cần hiểu ngay là bản chất tự nguyện của việc chuyển giao. Đây không phải là việc nhà nước cưỡng chế đưa người đi, mà xuất phát từ chính nguyện vọng của người đang thi hành án.

Vì bản chất tự nguyện đó, chuyển giao khác hẳn dẫn độ. Dẫn độ là việc chuyển một người để nước tiếp nhận truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc buộc thi hành án, thường không phụ thuộc vào ý muốn của người đó và do một quốc gia yêu cầu nhằm xử lý tội phạm. Chuyển giao thì ngược lại: người đó đã bị kết án, đang chấp hành án, và chính họ mong muốn được về nước mình thi hành nốt phần án còn lại. Hai chế định này nay nằm ở hai đạo luật riêng biệt là Luật Dẫn độ và Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù.

Việc chuyển giao chỉ thực hiện được khi có cơ sở hợp tác giữa hai nước, là điều ước quốc tế mà cả hai cùng tham gia, hoặc theo nguyên tắc có đi có lại nếu không cùng điều ước. Trên thực tế Việt Nam đã ký 23 hiệp định song phương về chuyển giao người bị kết án phạt tù. Cơ quan trung ương về chuyển giao của Việt Nam là Bộ Công an. Cần lưu ý phạm vi áp dụng: đối tượng là người đã bị kết án tù có thời hạn hoặc tù chung thân và đang ở cơ sở giam giữ phạm nhân, chứ không phải người mới bị tạm giam hay đang trong giai đoạn điều tra, truy tố.

Điều kiện để người nước ngoài được chuyển giao về nước tiếp tục thi hành án

Câu trả lời cho câu hỏi "có được không" là: có thể được, nhưng phải đáp ứng đồng thời nhiều điều kiện. Chỉ cần thiếu một điều kiện, tòa án có thẩm quyền có quyền từ chối. Luật quy định rõ các điều kiện để chuyển một người đang chấp hành án tại Việt Nam ra nước ngoài.

Diễn giải thành các điều kiện mà người đang chấp hành án và gia đình cần kiểm tra trước khi nộp đơn:

• Người đó phải là công dân của nước tiếp nhận, hoặc được phép cư trú không thời hạn ở nước đó, hoặc được nước đó đồng ý tiếp nhận.
• Hành vi mà người đó bị kết án tại Việt Nam cũng phải cấu thành tội phạm theo pháp luật của nước tiếp nhận tại thời điểm lập yêu cầu chuyển giao, gọi là nguyên tắc song trùng tội phạm.
• Vào thời điểm nhận được yêu cầu, thời hạn tù chưa chấp hành còn ít nhất 01 năm; chỉ trong trường hợp đặc biệt thời hạn này mới có thể ngắn hơn.
• Bản án, quyết định đối với người đó đã có hiệu lực pháp luật và không còn thủ tục tố tụng nào đang chờ xử lý.
• Người đó đã thực hiện xong trách nhiệm dân sự, tiền phạt, tịch thu tài sản và các trách nhiệm pháp lý khác trong bản án, hoặc được nước tiếp nhận hay bên khác hỗ trợ thực hiện, hoặc được nước tiếp nhận cam kết bảo đảm thực hiện sau khi chuyển giao.
• Có sự đồng ý của Việt Nam và của nước tiếp nhận tùy theo bên nào lập yêu cầu, và quan trọng nhất là chính người đang chấp hành án phải tự nguyện đồng ý.

Như vậy, sự hỗ trợ của cơ quan lãnh sự nước ngoài là cần thiết nhưng chưa đủ. Bản thân việc nước tiếp nhận chính thức đồng ý tiếp nhận và bảo đảm tiếp tục thi hành án mới là một trong các điều kiện luật định, khác với hoạt động thăm lãnh sự hay hỗ trợ thông thường.

Trình tự, thủ tục xin chuyển giao về nước thi hành án

Sau khi xác định đủ điều kiện, quá trình chuyển giao đi qua các bước tuần tự sau đây, với sự tham gia của Bộ Công an và tòa án.

1. Nộp đơn đề nghị. Người nước ngoài đang chấp hành án hoặc người đại diện hợp pháp gửi đơn đề nghị được chuyển giao đến một trong các cơ quan: Bộ Công an, cơ quan có thẩm quyền của nước tiếp nhận, hoặc cơ quan đại diện của nước tiếp nhận tại Việt Nam.
2. Bộ Công an xem xét và lập yêu cầu chuyển giao trong thời hạn 20 ngày kể từ ngày nhận đủ thông tin, tài liệu, rồi trao đổi với nước tiếp nhận. Nếu người đó đang ở trại giam thuộc Bộ Quốc phòng thì phải được chuyển sang trại giam thuộc Bộ Công an trước khi làm thủ tục.
3. Hồ sơ được chuyển đến Tòa án nhân dân khu vực nơi người đó đang chấp hành án. Tòa thụ lý và mở phiên họp sơ thẩm do một thẩm phán tiến hành, có kiểm sát viên tham gia, và luật sư hoặc người đại diện hợp pháp được trình bày ý kiến.
4. Nếu có kháng cáo của người được đề nghị chuyển giao hoặc kháng nghị của viện kiểm sát, Tòa án nhân dân cấp tỉnh xét phúc thẩm. Thời hạn kháng cáo là 15 ngày kể từ ngày nhận được quyết định.
5. Khi quyết định chuyển giao có hiệu lực pháp luật, Bộ Công an tổ chức bàn giao người đó cho nước tiếp nhận, và việc chuyển giao phải được tiến hành trong thời hạn 45 ngày, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Một số điểm thuận lợi về hồ sơ đáng lưu ý. Hồ sơ yêu cầu chuyển giao được miễn hợp pháp hóa lãnh sự nếu được ký và đóng dấu bởi người, cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài, trừ khi điều ước quốc tế quy định khác. Về chi phí, kinh phí cho công tác chuyển giao do ngân sách nhà nước bảo đảm; ngoài ra, người đang chấp hành án hoặc gia đình có thể tự nguyện đóng góp, hỗ trợ chi phí sinh hoạt, đi lại và các chi phí khác của người được chuyển giao.

Những rủi ro và sai lầm thường gặp khiến hồ sơ bị từ chối

Phần lớn hồ sơ chuyển giao kéo dài hoặc bị bác không phải vì pháp luật khắt khe, mà vì người nộp bỏ sót một điều kiện bắt buộc. Dưới đây là những vướng mắc thực tế hay gặp nhất.

Thứ nhất, chưa thực hiện xong trách nhiệm dân sự và các nghĩa vụ tài sản trong bản án. Nếu người đó còn khoản bồi thường, tiền phạt hoặc tài sản phải tịch thu chưa xử lý xong, và cũng không có cam kết bảo đảm thực hiện từ nước tiếp nhận hay bên thứ ba, thì chưa đủ điều kiện chuyển giao. Đây là nhóm điều kiện bị xem nhẹ nhiều nhất.

Thứ hai, nước tiếp nhận chưa chính thức đồng ý, hoặc hành vi phạm tội không cấu thành tội phạm theo pháp luật nước đó. Nhiều gia đình lầm tưởng cứ nhờ cơ quan đại diện ngoại giao hỗ trợ là chắc chắn được nhận về. Thực tế, sự đồng ý tiếp nhận của nước nhận và yêu cầu song trùng tội phạm là điều kiện luật định, độc lập với việc hỗ trợ lãnh sự.

Thứ ba, thời hạn tù còn lại quá ngắn. Nếu tại thời điểm nhận yêu cầu mà án còn dưới một năm, về nguyên tắc không đủ điều kiện, trừ trường hợp đặc biệt theo quy định của Chính phủ.

Thứ tư, rút đơn quá muộn. Người đang chấp hành án có quyền thay đổi ý định, nhưng pháp luật giới hạn rõ thời điểm.

Sau thời điểm quyết định có hiệu lực thì không còn rút được nữa. Đáng chú ý, nếu việc chuyển giao bị hủy do người đó rút đơn hoặc thể hiện nguyện vọng không muốn chuyển giao, thì yêu cầu chuyển giao chỉ được xem xét lại sau ít nhất 03 năm. Một quyết định vội vàng rồi đổi ý có thể khiến cả quá trình phải chờ rất lâu mới làm lại được.

Thứ năm, hiểu lầm rằng về nước là được giảm án hoặc xóa án. Việc tiếp tục chấp hành án tại nước tiếp nhận theo pháp luật nước đó, nhưng đây là tiếp tục thi hành phần án còn lại, không phải được trả tự do. Bản án do tòa án Việt Nam tuyên vẫn giữ nguyên giá trị.

Ngoài ra, ngay cả khi đủ điều kiện, tòa án vẫn có thể từ chối chuyển giao nếu việc đó phương hại đến chủ quyền, quốc phòng, an ninh quốc gia, hoặc nếu có căn cứ cho rằng người được chuyển giao có nguy cơ bị tra tấn, trả thù, ngược đãi ở nước tiếp nhận.

Vai trò của DEDICA khi xin chuyển giao về nước thi hành án

Với hồ sơ chuyển giao có yếu tố nước ngoài, sai một điều kiện là phải làm lại từ đầu, thậm chí phải chờ nhiều năm. DEDICA rà soát trước toàn bộ điều kiện theo luật, đối chiếu quốc tịch hoặc quyền cư trú tại nước tiếp nhận, kiểm tra tình trạng trách nhiệm dân sự và các nghĩa vụ tài sản trong bản án, để xác định hồ sơ đã đủ điều kiện hay còn thiếu gì trước khi nộp. Chúng tôi chuẩn bị đơn đề nghị, các tài liệu chứng minh và làm việc với Bộ Công an, đồng thời phối hợp với cơ quan có thẩm quyền của nước tiếp nhận.

Tại phiên họp của tòa án, luật sư DEDICA tham gia trình bày ý kiến để bảo vệ nguyện vọng chuyển giao của thân chủ theo đúng quyền mà luật cho phép. Trong suốt quá trình, chúng tôi còn là cầu nối thông tin giữa người đang chấp hành án và gia đình ở nước ngoài, giúp người thân nắm được tiến trình và an tâm rằng vụ việc đang được xử lý đúng hướng. Nếu gia đình bạn đang cân nhắc phương án này, trao đổi sớm với luật sư sẽ giúp tránh những bước đi sai ngay từ đầu.

Mỗi hồ sơ chuyển giao đều khác nhau về quốc tịch, hiệp định giữa hai nước và tình trạng nghĩa vụ trong bản án. DEDICA Law Firm đồng hành cùng người đang chấp hành án và gia đình từ khâu đánh giá điều kiện, chuẩn bị đơn và hồ sơ, làm việc với Bộ Công an và cơ quan nước tiếp nhận, đến khi tham gia phiên họp tại tòa. Liên hệ DEDICA để được luật sư tư vấn cho trường hợp cụ thể của gia đình bạn.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng về hồ sơ, chứng cứ và giai đoạn thi hành án; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác.