Tòa án Việt Nam có thẩm quyền giải quyết tranh chấp thừa kế quốc tế không?

Một người thừa kế đang sống ở nước ngoài hoàn toàn có thể thắng một vụ kiện thừa kế tại chính nước sở tại, rồi mới phát hiện bản án đó không đụng được vào căn nhà ở Việt Nam mà mình muốn đòi. Tất cả nằm ở một câu hỏi tưởng đơn giản nhưng quyết định toàn bộ kết quả: tòa án nước nào mới thực sự có thẩm quyền giải quyết tranh chấp di sản đang nằm tại Việt Nam.

Cha mẹ bạn để lại nhà đất hoặc tài khoản tại Việt Nam, còn bạn đang định cư ở nước ngoài và đang bất đồng với những người thừa kế khác. Bạn nên khởi kiện ngay tại nước mình đang sống, hay buộc phải kiện tại Việt Nam? Nếu kiện tại Việt Nam thì nộp đơn lên tòa nào, trong khi bạn khó lòng bay về hầu tòa nhiều lần? Và tòa Việt Nam sẽ áp dụng pháp luật Việt Nam hay pháp luật của nước bạn mang quốc tịch? Trả lời sai những câu hỏi này ngay từ đầu, người thừa kế ở xa có thể mất nhiều năm theo đuổi một vụ kiện vô ích. Bài viết phân tích khi nào Tòa án Việt Nam có thẩm quyền, đó là thẩm quyền chung hay riêng biệt, nộp đơn ở đâu sau cải cách tòa án năm 2025, và những sai lầm về thẩm quyền khiến nhiều người mất quyền lợi.

Khi nào Tòa án Việt Nam có thẩm quyền với tranh chấp thừa kế quốc tế

Một tranh chấp thừa kế được coi là có yếu tố nước ngoài, hay theo cách gọi quen thuộc là tranh chấp thừa kế quốc tế, khi có ít nhất một bên là người nước ngoài hoặc người Việt Nam định cư ở nước ngoài, hoặc khi di sản nằm ở nước ngoài. Trước hết, cần khẳng định đây là loại việc mà tòa án thụ lý và giải quyết, chứ không phải chuyện các bên tự dàn xếp cho xong: Bộ luật Tố tụng Dân sự xếp tranh chấp về thừa kế tài sản vào nhóm tranh chấp dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án (khoản 5 Điều 26).

Với vụ việc có yếu tố nước ngoài, pháp luật liệt kê khá rộng các trường hợp Tòa án Việt Nam có thẩm quyền. Đáng chú ý nhất cho người thừa kế ở xa là hai căn cứ: bị đơn có tài sản trên lãnh thổ Việt Nam, và quan hệ tranh chấp có đối tượng là tài sản đang nằm tại Việt Nam.

Nói cách khác, chỉ riêng việc di sản đang nằm tại Việt Nam đã đủ để kéo vụ tranh chấp vào thẩm quyền của tòa án Việt Nam, bất kể những người thừa kế mang quốc tịch nào hay đang sống ở đâu. Đây là điểm khởi đầu để trả lời câu hỏi lớn trong tiêu đề: với di sản tại Việt Nam, câu trả lời gần như luôn là có.

Thẩm quyền riêng biệt khi di sản là bất động sản tại Việt Nam

Cần phân biệt hai mức độ thẩm quyền. Thẩm quyền chung nghĩa là tòa án Việt Nam được quyền giải quyết, nhưng tòa án một nước khác cũng có thể có thẩm quyền song song nếu pháp luật nước đó cho phép. Thẩm quyền riêng biệt thì khác hẳn: đó là những loại việc mà chỉ Tòa án Việt Nam được giải quyết, không một tòa án nước nào khác thay thế được. Tranh chấp liên quan đến bất động sản tại Việt Nam thuộc đúng nhóm riêng biệt này.

Hệ quả của quy định này rất thực tế và cũng là điều nhiều người ở nước ngoài bỏ sót. Nếu di sản tranh chấp là nhà, đất tại Việt Nam, bản án của một tòa án nước ngoài về khối tài sản đó sẽ không được công nhận và cho thi hành tại Việt Nam, bởi nó xâm phạm thẩm quyền riêng biệt của tòa án Việt Nam. Bạn có thể tốn công sức và chi phí theo đuổi một vụ kiện ở nước sở tại, để rồi cầm trên tay một phán quyết không có cách nào sang tên hay phát mại được căn nhà ở Việt Nam. Quy tắc này còn được củng cố từ phía luật nội dung, khi việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản phải theo pháp luật của nước nơi có bất động sản.

Thẩm quyền xét xử không đồng nghĩa với luật áp dụng

Một hiểu lầm phổ biến là gộp hai câu hỏi vốn tách rời: tòa nước nào xử, và luật nước nào được áp dụng. Tòa án Việt Nam có thẩm quyền không có nghĩa mọi thứ đều theo pháp luật Việt Nam. Điều 680 nói trên đã phân tách rõ theo loại tài sản. Với động sản như tiền gửi, sổ tiết kiệm, cổ phần, luật điều chỉnh việc chia thừa kế là pháp luật của nước mà người để lại di sản mang quốc tịch ngay trước khi chết. Với bất động sản, luôn áp dụng pháp luật Việt Nam vì đó là nơi có tài sản.

Điều này dẫn tới một tình huống hoàn toàn hợp pháp: cùng một vụ thừa kế, tòa án Việt Nam có thể vừa áp dụng pháp luật Việt Nam cho phần nhà đất, vừa phải xem xét pháp luật nước ngoài cho phần tài khoản, cổ phần mà người đã mất để lại. Tương tự, một bản di chúc lập ở nước ngoài không đương nhiên vô hiệu tại Việt Nam: về hình thức, di chúc vẫn có thể được công nhận nếu phù hợp với pháp luật của nước nơi lập, nước nơi người lập cư trú hoặc mang quốc tịch, hoặc nước nơi có bất động sản (Điều 681 Bộ luật Dân sự). Vấn đề thường không phải di chúc có giá trị hay không, mà là chứng minh được tính hợp pháp của nó theo đúng hệ thống pháp luật tương ứng.

Xác định đúng cấp tòa và nơi nộp đơn sau cải cách ngày 01/7/2025

Sau khi biết tòa án Việt Nam có thẩm quyền, bước tiếp theo là tìm ra tòa cụ thể. Đây chính là chỗ nhiều bài hướng dẫn trên mạng đã lỗi thời. Từ ngày 01/7/2025, hệ thống tòa án được tổ chức lại theo Luật số 85/2025/QH15: bỏ tòa án nhân dân cấp huyện và lập Tòa án nhân dân khu vực. Trước đây, các vụ tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài do tòa án nhân dân cấp tỉnh xét xử sơ thẩm; nay thẩm quyền sơ thẩm thuộc về Tòa án nhân dân khu vực.

Vì tranh chấp thừa kế tài sản nằm tại Điều 26, nó thuộc thẩm quyền sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực, kể cả khi có đương sự ở nước ngoài. Nếu bạn đọc một hướng dẫn cũ ghi rằng phải nộp đơn lên tòa cấp tỉnh, rất có thể bạn sẽ nộp nhầm nơi và mất thêm thời gian chờ chuyển hồ sơ.

Còn nộp ở địa phương nào thì phụ thuộc loại di sản. Nếu di sản là bất động sản, quy tắc là cứng và không có ngoại lệ theo nơi cư trú của các bên.

Trường hợp di sản là động sản và người bị kiện không cư trú tại Việt Nam, pháp luật cho nguyên đơn quyền lựa chọn tòa án nơi mình cư trú, làm việc để khởi kiện (điểm c khoản 1 Điều 40). Để định vị nhanh tòa có thẩm quyền, người thừa kế ở xa có thể đi qua ba câu hỏi theo thứ tự:

1. Vụ việc có yếu tố nước ngoài không, và có thuộc thẩm quyền của tòa án Việt Nam không? Với di sản đang ở Việt Nam, câu trả lời gần như luôn là có (Điều 469).
2. Di sản có bao gồm bất động sản tại Việt Nam không? Nếu có, đây là thẩm quyền riêng biệt của tòa án Việt Nam và phải kiện tại tòa nơi có bất động sản (Điều 470 và Điều 39).
3. Cấp tòa nào xử sơ thẩm? Từ ngày 01/7/2025 là Tòa án nhân dân khu vực, không còn là tòa cấp tỉnh như trước (Điều 35).

Về việc theo đuổi vụ kiện từ xa, người thừa kế ở nước ngoài không bắt buộc phải tự bay về hầu tòa. Pháp luật cho phép ủy quyền cho luật sư tại Việt Nam đại diện gần như toàn bộ quá trình tố tụng. Văn bản ủy quyền ký ở nước ngoài cần được chứng nhận và hợp pháp hóa lãnh sự để có giá trị sử dụng trong nước. Việc tòa tống đạt các văn bản tố tụng cho đương sự ở nước ngoài được thực hiện theo những phương thức riêng quy định tại Điều 474 Bộ luật Tố tụng Dân sự, và đây là khâu thường khiến vụ việc kéo dài hơn bình thường.

Rủi ro pháp lý và sai lầm thường gặp trong thực tế

Những vụ thừa kế quốc tế ít khi đổ vỡ vì người ở xa không có lý. Chúng đổ vỡ vì sai lầm về thẩm quyền và thủ tục ngay từ những bước đầu. Dưới đây là các lỗi gặp nhiều nhất.

Kiện ở nước ngoài cho di sản đang ở Việt Nam. Vì ngại thủ tục tại Việt Nam, có người chọn khởi kiện tại nước mình đang sống. Với bất động sản tại Việt Nam, đây là ngõ cụt: bản án nước ngoài không được công nhận do vướng thẩm quyền riêng biệt, và cuối cùng vẫn phải làm lại từ đầu tại tòa án Việt Nam, lúc này đã mất thêm rất nhiều thời gian và chi phí.

Nộp đơn nhầm cấp tòa theo hướng dẫn cũ. Rất nhiều bài viết trên mạng vẫn ghi rằng vụ có yếu tố nước ngoài do tòa cấp tỉnh thụ lý. Sau ngày 01/7/2025, thông tin đó đã lỗi thời. Nộp nhầm nơi không làm mất quyền khởi kiện, nhưng khiến hồ sơ bị trả hoặc phải chuyển, kéo dài thời gian một cách không cần thiết.

Đánh giá thấp thời gian của một vụ có yếu tố nước ngoài. Vụ việc có đương sự cư trú ở nước ngoài hoặc tài sản tranh chấp ở nước ngoài không được giải quyết theo thủ tục rút gọn (Điều 317), đồng thời phải tống đạt văn bản tố tụng ra nước ngoài. Hai yếu tố này khiến thời gian giải quyết thường tính bằng năm, nên việc chuẩn bị hồ sơ đầy đủ và ủy quyền sớm cho người đại diện càng trở nên quan trọng.

Để hết thời hiệu khởi kiện. Đây là cái bẫy thầm lặng nhất với người ở xa, vốn hay nghĩ tài sản của cha mẹ thì lúc nào về chia cũng được. Pháp luật không cho phép như vậy.

Riêng quyền yêu cầu xác nhận tư cách thừa kế của mình hoặc bác quyền thừa kế của người khác chỉ có thời hiệu 10 năm. Vì vậy, việc đầu tiên người ở nước ngoài nên làm không phải là chờ thu xếp về, mà là kiểm tra ngay xem còn bao nhiêu thời gian.

Vai trò của DEDICA trong xác định thẩm quyền và theo đuổi vụ kiện thừa kế quốc tế

Với người thừa kế ở nước ngoài, sai lầm tốn kém nhất thường xảy ra trước cả khi ra tòa, ngay ở bước xác định kiện ở đâu và theo luật nào. DEDICA rà soát ngay từ đầu để trả lời ba câu hỏi nền tảng cho từng vụ việc: tòa án Việt Nam có thẩm quyền không, đó là thẩm quyền chung hay riêng biệt, và cần nộp đơn tại tòa khu vực nào, từ đó tránh cho khách cảnh kiện nhầm nước hoặc nộp nhầm cấp tòa. Song song, chúng tôi kiểm tra thời hiệu còn lại và chuẩn hóa hồ sơ từ nước ngoài, bao gồm hướng dẫn hợp pháp hóa lãnh sự và dịch công chứng toàn bộ giấy tờ nhân thân cùng văn bản ủy quyền.

Trên cơ sở đó, DEDICA đại diện theo ủy quyền cho khách hàng ở nước ngoài để khách không phải bay về nhiều lần, tham gia tố tụng tại tòa án có thẩm quyền, kể cả những vụ đòi chia lại di sản do bị khai sót người thừa kế, đồng hành đến giai đoạn thi hành án và tư vấn phương án chuyển thành quả về nước, gồm bán hoặc chuyển nhượng bất động sản rồi chuyển tiền hợp pháp ra nước ngoài. Mục tiêu xuyên suốt là để một người ở cách Việt Nam nửa vòng trái đất vẫn bảo vệ được quyền thừa kế của mình mà không phải bỏ dở công việc và cuộc sống.

Mỗi tranh chấp thừa kế quốc tế đều có tình tiết riêng về quốc tịch, loại di sản, số người thừa kế và nơi họ cư trú. DEDICA Law Firm đồng hành cùng anh/chị từ khâu xác định tòa án có thẩm quyền và luật áp dụng, kiểm tra thời hiệu, chuẩn hóa hồ sơ từ nước ngoài, đến khi tham gia tố tụng và chuyển thành quả về cho anh/chị, kể cả khi anh/chị không thể có mặt tại Việt Nam. Liên hệ DEDICA để được luật sư rà soát trường hợp cụ thể và xác định ngay bạn nên kiện ở đâu, còn thời hiệu hay không.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác cho trường hợp của anh/chị.