Di chúc lập ở nước ngoài bị người thân tại Việt Nam phản đối thì xử lý thế nào?

Một bản di chúc lập ở nước ngoài, dù hoàn toàn hợp pháp tại nơi lập, vẫn có thể bị “treo” nhiều năm khi người thân tại Việt Nam không công nhận và từ chối ký vào hồ sơ khai nhận di sản. Với người được hưởng đang định cư ở xa, chỉ một hiểu lầm về hiệu lực của di chúc cũng đủ khiến cả khối tài sản bị phong tỏa và cuộc tranh chấp kéo dài hết năm này sang năm khác.

Liệu một bản di chúc lập tại Mỹ, Úc hay Canada có được pháp luật Việt Nam công nhận, hay buộc phải lập lại theo mẫu trong nước? Khi anh chị em ở Việt Nam phản đối, cho rằng di chúc “không công chứng tại Việt Nam nên vô hiệu”, lập luận đó có cơ sở pháp lý không? Và nếu các đồng thừa kế đã âm thầm khai nhận di sản, bỏ qua bản di chúc, người được chỉ định hưởng còn cơ hội đòi lại phần của mình không? Đây là những vướng mắc đẩy nhiều gia đình có người thân ở nước ngoài vào tranh chấp dai dẳng. Bài viết dưới đây phân tích pháp luật áp dụng, điều kiện để di chúc được công nhận, trình tự xử lý và những rủi ro cần tránh khi một bản di chúc lập ở nước ngoài bị phản đối.

Di chúc lập ở nước ngoài và nguyên tắc xác định pháp luật áp dụng

Khi một bản di chúc có yếu tố nước ngoài, chẳng hạn được lập ở nước ngoài, do người mang quốc tịch nước ngoài lập, hoặc người được hưởng đang ở nước ngoài, thì câu hỏi đầu tiên không phải là “di chúc có công chứng tại Việt Nam chưa”, mà là pháp luật của nước nào sẽ được áp dụng. Phần thứ năm Bộ luật Dân sự 2015 về quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài đưa ra câu trả lời, và nó thường ngược với phản xạ “lập ở nước ngoài thì không có giá trị ở Việt Nam” mà nhiều người trong gia đình mặc định.

Trước hết, việc xác định ai là người thừa kế và di sản được chia ra sao căn cứ vào quốc tịch của người để lại di sản, chứ không căn cứ vào nơi có tài sản:

Điều này có nghĩa: nếu người để lại di chúc là công dân Việt Nam, thì pháp luật thừa kế Việt Nam điều chỉnh, dù di chúc được lập ở đâu. Nếu người đó mang quốc tịch nước ngoài, pháp luật nước họ mang quốc tịch sẽ điều chỉnh phần lớn vấn đề thừa kế. Tuy nhiên, riêng việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản tại Việt Nam thì áp dụng pháp luật Việt Nam (nơi có bất động sản).

Quan trọng nhất với chủ đề này là quy định về hình thức của di chúc. Pháp luật Việt Nam không đòi di chúc phải lập theo mẫu trong nước mới có giá trị:

Nói cách khác, một bản di chúc được lập đúng hình thức theo pháp luật của nước nơi lập, chẳng hạn di chúc có người làm chứng theo luật bang ở Mỹ hay di chúc lập trước công chứng viên (notary) ở Úc, sẽ được Việt Nam công nhận về mặt hình thức. Năng lực lập di chúc cũng được xét theo pháp luật nước mà người lập mang quốc tịch tại thời điểm lập. Do đó, lập luận “di chúc không công chứng tại Việt Nam nên đương nhiên vô hiệu” gần như luôn thiếu cơ sở. Vấn đề thực sự không phải là di chúc có giá trị hay không, mà là chứng minh được tính hợp pháp đó trước cơ quan Việt Nam.

Điều kiện để di chúc được công nhận hợp pháp tại Việt Nam

Khi pháp luật Việt Nam được áp dụng (điển hình là trường hợp người để lại di sản là công dân Việt Nam), một di chúc chỉ phát huy hiệu lực nếu đáp ứng các điều kiện luật định. Đây cũng chính là những “mặt trận” mà người phản đối thường nhắm tới:

Trên thực tế, người thân phản đối di chúc thường tấn công vào một trong ba điểm: người lập không còn minh mẫn (vì tuổi cao, bệnh tật) khi lập di chúc; di chúc được lập do bị lừa dối, ép buộc; hoặc hình thức di chúc trái quy định. Cần nhớ rằng người khẳng định di chúc vô hiệu là người có nghĩa vụ chứng minh điều đó. Một bản di chúc đã được công chứng viên nước ngoài chứng nhận, hoặc, với công dân Việt Nam đang ở nước ngoài, được cơ quan đại diện ngoại giao, lãnh sự Việt Nam chứng nhận (có giá trị như di chúc được công chứng theo Điều 638), là chứng cứ rất mạnh về tính hợp pháp.

Một điểm thường bị bỏ qua: di chúc có thể chỉ vô hiệu một phần. Nếu một phần di chúc không hợp pháp nhưng không ảnh hưởng đến các phần còn lại, thì chỉ phần đó mất hiệu lực, phần còn lại vẫn được thực hiện. Vì vậy, ngay cả khi người phản đối “đánh đổ” được một điều khoản, toàn bộ di chúc không vì thế mà bị hủy.

Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc

Có một trường hợp người thân phản đối di chúc có căn cứ pháp lý vững mà người được hưởng theo di chúc cần đặc biệt lưu ý: pháp luật Việt Nam bảo vệ một nhóm người thân thiết, cho họ hưởng một phần di sản ngay cả khi di chúc không cho họ, hoặc cho ít hơn mức tối thiểu.

Nghĩa là, nếu người cha để lại di chúc cho toàn bộ tài sản cho một người con ở nước ngoài, thì người vợ/chồng còn sống, cha mẹ già, con chưa thành niên hoặc con đã thành niên nhưng mất khả năng lao động đang ở Việt Nam vẫn được hưởng hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật, bất kể di chúc viết gì. Trong tình huống này, sự “phản đối” của họ không làm di chúc vô hiệu, nhưng phần được định đoạt theo di chúc sẽ bị giảm trừ để bảo đảm phần tối thiểu cho những người này.

Hiểu đúng ranh giới này giúp người được hưởng theo di chúc thương lượng từ vị thế chính xác: phần nào là quyền không thể tước bỏ của người thân, phần nào họ đang đòi vượt quá luật. Lưu ý quy định trên không áp dụng với người đã từ chối nhận di sản hoặc người không có quyền hưởng di sản theo luật.

Trình tự công nhận và thực hiện di chúc lập ở nước ngoài tại Việt Nam

Khi nắm được khung pháp lý, vấn đề còn lại là đường đi cụ thể để bản di chúc được thực thi tại Việt Nam, kể cả khi người được hưởng không thể về nước:

1. Hợp pháp hóa lãnh sự và dịch công chứng toàn bộ giấy tờ. Bản di chúc, giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân do nước ngoài cấp phải được hợp pháp hóa lãnh sự và dịch, công chứng bản dịch sang tiếng Việt thì cơ quan trong nước mới chấp nhận. (Từ ngày 11/9/2026, khi Công ước Apostille có hiệu lực với Việt Nam, giấy tờ công từ các nước thành viên sẽ chỉ cần dán tem Apostille thay cho hợp pháp hóa lãnh sự.)
2. Xác định pháp luật áp dụng và toàn bộ người thừa kế. Căn cứ quốc tịch của người để lại di sản (Điều 680) để xác định luật điều chỉnh, đồng thời rà soát những người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc theo Điều 644, tránh bỏ sót dẫn tới hồ sơ bị lật lại sau này.
3. Khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản tại tổ chức công chứng. Nếu các bên đồng thuận, tổ chức hành nghề công chứng sẽ niêm yết việc thụ lý theo luật rồi chứng nhận văn bản khai nhận/thỏa thuận phân chia di sản theo di chúc (Luật Công chứng 2024).
4. Khởi kiện khi vẫn bị phản đối. Nếu người thân từ chối ký hoặc phủ nhận di chúc, hồ sơ không thể hoàn tất ở phòng công chứng; phải khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền (vụ việc thừa kế có yếu tố nước ngoài thuộc thẩm quyền sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực theo mô hình tổ chức tòa án từ ngày 01/7/2025) để yêu cầu công nhận hiệu lực di chúc và chia di sản.
5. Thi hành án và chuyển giá trị ra nước ngoài. Sau khi có bản án, kết hợp thủ tục thi hành án nếu cần; với di sản là tiền, thực hiện thủ tục chuyển tiền thừa kế ra nước ngoài hợp pháp; với bất động sản mà người hưởng không đủ điều kiện sở hữu, nhận bằng giá trị (bán/quy đổi thành tiền).

Rủi ro pháp lý và sai lầm thường gặp khi di chúc bị phản đối

Phần lớn thiệt hại trong các vụ di chúc có yếu tố nước ngoài không đến từ bản thân tranh chấp, mà từ những sai lầm có thể tránh được:

• Mặc nhiên tin “di chúc nước ngoài vô hiệu” rồi buông xuôi. Người được hưởng ở xa nghe gia đình nói di chúc không có giá trị nên không hành động, để mặc các đồng thừa kế chia theo pháp luật, trong khi Điều 681 thực tế công nhận hình thức di chúc lập ở nước ngoài.
• Bị khai nhận di sản “bỏ sót”. Các đồng thừa kế ở Việt Nam tự khai nhận di sản, không kê khai bản di chúc hoặc bỏ qua người thừa kế ở nước ngoài; đến khi tài sản đã sang tên, người hưởng theo di chúc phải khởi kiện yêu cầu hủy văn bản khai nhận và chia lại, tốn kém và kéo dài hơn nhiều.
• Giấy tờ chưa hợp pháp hóa hoặc dịch sai. Hồ sơ từ nước ngoài chưa hợp pháp hóa lãnh sự, hoặc bản dịch sai tên, sai quan hệ nhân thân, bị công chứng và tòa từ chối, phải làm lại từ đầu.
• Hiểu nhầm về quyền sở hữu bất động sản. Nhiều người tưởng “mang quốc tịch nước ngoài thì không được thừa kế tại Việt Nam”. Điều này sai: quyền thừa kế không mất vì quốc tịch. Nếu người hưởng không đủ điều kiện đứng tên nhà đất tại Việt Nam, họ vẫn nhận phần thừa kế bằng giá trị (quy đổi thành tiền), chứ không phải bị mất phần.
• Tài sản bị tẩu tán trong lúc tranh chấp. Trong thời gian giằng co, bên đang quản lý có thể chuyển nhượng, cầm cố di sản; cần cân nhắc yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để giữ nguyên hiện trạng.

Nguy hiểm nhất là bỏ lỡ thời hiệu. Quyền yêu cầu chia di sản không kéo dài vô hạn:

Với di sản là tiền gửi, sổ tiết kiệm hay cổ phần (động sản), thời hiệu yêu cầu chia chỉ 10 năm, trôi qua nhanh hơn nhiều người tưởng khi hồ sơ phải đi vòng qua thủ tục ở nước ngoài. Hết thời hiệu, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý, và cơ hội đòi lại gần như khép lại.

Vai trò của DEDICA trong xử lý di chúc lập ở nước ngoài bị phản đối

Với khách hàng đang ở nước ngoài, trở ngại lớn nhất không phải là luật mà là không có ai tại Việt Nam đứng ra theo đuổi hồ sơ. DEDICA Law Firm nhận đại diện theo ủy quyền để anh/chị không phải bay về: rà soát và đánh giá hiệu lực bản di chúc theo đúng pháp luật áp dụng; hướng dẫn chuẩn hóa hồ sơ từ nước ngoài (hợp pháp hóa lãnh sự/Apostille, dịch công chứng); làm việc với tổ chức công chứng, ngân hàng và cơ quan liên quan; thương lượng với các đồng thừa kế để đạt thỏa thuận phân chia.

Khi buộc phải ra tòa, DEDICA đại diện tham gia tố tụng yêu cầu công nhận hiệu lực di chúc hoặc khởi kiện chia lại di sản do khai nhận bỏ sót, hỗ trợ trong giai đoạn thi hành án, và tư vấn phương án chuyển thành quả, gồm tiền thừa kế hoặc giá trị bất động sản, về nước cho anh/chị một cách hợp pháp.

Mỗi tranh chấp di chúc có yếu tố nước ngoài đều khác nhau về quốc tịch người để lại di sản, nơi lập di chúc và loại tài sản. DEDICA Law Firm đại diện cho anh/chị từ khâu hợp pháp hóa hồ sơ ở nước ngoài, thương lượng với các đồng thừa kế, đến tham gia tố tụng tại tòa và chuyển giá trị di sản về nước, kể cả khi anh/chị không thể có mặt tại Việt Nam. Liên hệ DEDICA để được luật sư đánh giá hiệu lực bản di chúc và xây dựng phương án bảo vệ quyền lợi cho trường hợp cụ thể của anh/chị.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm soạn thảo. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng về quốc tịch, nơi lập di chúc và loại di sản; vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn chính xác cho trường hợp của bạn.