Người thân che giấu việc mở thừa kế tại Việt Nam thì tôi phải làm gì?

Anh Phong (tên đã được thay đổi), quốc tịch Canada gốc Việt, hỏi DEDICA:

"Bố tôi ở Biên Hòa mất cách đây vài năm. Lúc đó tôi chỉ thu xếp về được ít ngày lo tang lễ rồi quay lại Canada, trong đầu chỉ nghĩ đến chuyện hậu sự chứ không bận tâm gì đến nhà cửa hay tài sản. Về sau mỗi lần tôi hỏi thăm, mấy người thân ở quê đều gạt đi rằng bố chẳng để lại gì, mà tôi ở nước ngoài thì cũng không có phần. Mới đây tôi tình cờ biết được bố thật ra để lại một căn nhà ở Biên Hòa, và họ đã lặng lẽ làm thủ tục khai nhận, sang tên căn nhà cho riêng mình mà không hề báo cho tôi. Tôi nghi mình bị cố tình giấu để gạt ra khỏi việc chia di sản. Liệu tôi có bị trễ mất quyền không, làm sao biết được họ đã làm những gì, và đang ở Canada thì tôi nên bắt đầu từ đâu để đòi lại phần của mình?"

DEDICA tư vấn Nỗi lo của anh Phong rất có cơ sở, bởi khi một người thừa kế ở xa không nắm được tình hình, người ở Việt Nam hoàn toàn có thể âm thầm hoàn tất việc phân chia di sản trước khi anh kịp lên tiếng. Tình huống này gồm năm khía cạnh tách bạch cần nhìn rõ trước khi hành động: thời điểm mở thừa kế và lý do việc che giấu lại đặc biệt nguy hiểm, thời hiệu khởi kiện khi anh biết chuyện quá muộn, cách xác minh người thân đã làm gì với di sản trong khi anh ở nước ngoài, hướng xử lý khi căn nhà đã bị khai nhận và sang tên, và cuối cùng là kiện ở đâu cùng cách ủy quyền khi anh không thể về Việt Nam. DEDICA phân tích lần lượt từng phần.

Thời điểm mở thừa kế và lý do việc che giấu rất nguy hiểm

Trong pháp luật Việt Nam, quyền thừa kế của anh không phát sinh vào lúc anh nộp đơn hay lúc gia đình họp bàn, mà phát sinh ngay từ thời điểm bố anh qua đời. Đó chính là thời điểm mở thừa kế.

Kể từ thời điểm đó, những người thừa kế đã có các quyền và nghĩa vụ tài sản do người chết để lại. Nói cách khác, ngay từ ngày bố anh mất, anh đã là một trong những người có phần trong căn nhà ở Biên Hòa, dù khi ấy anh đang ở Canada và chưa làm bất cứ thủ tục nào. Câu nói "con ở nước ngoài thì không có phần" vì vậy không có cơ sở pháp lý.

Vậy tại sao việc che giấu lại nguy hiểm đến thế? Bởi cùng lúc quyền của anh phát sinh, một chiếc đồng hồ cũng bắt đầu chạy, đó là thời hiệu để yêu cầu chia di sản. Khi người thân giữ anh trong bóng tối, họ không chỉ chiếm thời gian mà còn có thể dùng quãng thời gian đó để hoàn tất việc khai nhận, sang tên, thậm chí bán căn nhà cho người khác. Mỗi tháng anh không hay biết là một tháng thế cờ nghiêng thêm về phía họ. Đây là lý do phản ứng sớm và đúng cách lại quan trọng đến vậy, và cũng là điều DEDICA làm rõ ngay sau đây.

Thời hiệu thừa kế khi anh biết chuyện quá muộn

Đây thường là câu hỏi khiến người ở xa lo nhất: biết quá muộn thì còn kịp đòi không? Mốc thời hiệu được pháp luật quy định khá rộng, và còn rộng hơn nữa cho người bị che giấu.

Với căn nhà ở Biên Hòa, anh có tới 30 năm kể từ ngày bố mất để yêu cầu chia, nên việc bố anh mất "cách đây vài năm" gần như chắc chắn vẫn nằm trong thời hạn. Nhưng vế sau của điều luật mới là điều đáng để tâm: hết thời hạn đó, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý. Chính quy định này khiến việc người thân vừa chiếm giữ căn nhà vừa giấu anh trở nên nguy hiểm về lâu dài.

Điểm trấn an quan trọng nhất nằm ở chỗ pháp luật không bắt người bị che giấu phải gánh hậu quả của việc mình không thể biết. Khoảng thời gian anh bị giấu, không thể biết quyền của mình đang bị xâm phạm, được xem là trở ngại khách quan và không bị tính vào thời hiệu.

Để vận dụng được quy định này, anh cần chứng minh mình thật sự không thể biết, chẳng hạn bằng việc người thân nói sai sự thật rằng bố không để lại gì. Bởi vậy, những tin nhắn hay lời nói gạt anh ra lại trở thành bằng chứng có lợi cho chính anh.

Cách xác minh người thân đã làm gì với di sản từ nước ngoài

Trước khi tính chuyện đòi, anh cần biết chính xác chuyện gì đã xảy ra. Ngồi ở Canada, anh vẫn có thể dựng lại bức tranh qua ba nguồn giấy tờ chính.

Thứ nhất là giấy tờ về việc bố mất và quan hệ cha con, gồm trích lục khai tử của bố và giấy khai sinh của anh, làm căn cứ khẳng định anh là người thừa kế. Thứ hai là hiện trạng pháp lý của căn nhà: thông tin tại văn phòng đăng ký đất đai cho biết nhà đã được sang tên cho ai, vào thời điểm nào, và quan trọng hơn là đã bị thế chấp hay chuyển nhượng tiếp cho người khác chưa. Thứ ba, và thường bị bỏ qua, là hồ sơ niêm yết việc khai nhận di sản.

Pháp luật buộc mọi việc phân chia di sản qua công chứng phải được niêm yết công khai trong 15 ngày, và nội dung niêm yết không được phép giấu chuyện có người thừa kế bị bỏ sót.

Bản niêm yết này, cùng hồ sơ lưu tại tổ chức công chứng, cho anh biết người thân đã khai những ai là người thừa kế và có khai tên anh hay không. Nếu hồ sơ thể hiện họ khẳng định chỉ mình họ được hưởng, cố tình bỏ tên anh, thì đó vừa là bằng chứng anh bị giấu, vừa là cơ sở để xử lý ở bước sau. Một điểm hữu ích cho người ở xa: ngay cả khi bố anh có thời gian cư trú cuối cùng ở nước ngoài, việc niêm yết vẫn phải thực hiện, có thể qua cổng thông tin điện tử của Sở Tư pháp, nên dấu vết hồ sơ gần như luôn tồn tại để luật sư truy lại.

Xử lý khi di sản đã bị âm thầm khai nhận và sang tên

Giả sử việc xác minh cho thấy đúng như anh lo: người thân đã khai nhận di sản, bỏ tên anh, và sang tên căn nhà cho riêng họ. Điều này không có nghĩa là anh đã mất phần. Là con đẻ của bố, anh thuộc hàng thừa kế thứ nhất và được hưởng phần ngang với những người con khác, nên việc họ đứng tên toàn bộ chỉ là một thủ tục đã thực hiện thiếu người, hoàn toàn có thể chỉnh lại.

Hướng xử lý phụ thuộc vào việc căn nhà giờ đang ở tình trạng nào. Nếu căn nhà vẫn còn đứng tên người thân, văn bản khai nhận hoặc phân chia di sản đã giấu anh có dấu hiệu vi phạm thủ tục bắt buộc, bởi công chứng viên chỉ được công chứng sau khi niêm yết xong mà không có khiếu nại, tố cáo về việc bỏ sót người thừa kế.

Trên cơ sở đó, anh có thể yêu cầu tòa án tuyên văn bản công chứng vô hiệu, kéo theo việc hủy sang tên, rồi chia lại di sản theo pháp luật cho đủ những người thừa kế, trong đó có anh. Trường hợp di sản đã được chia và anh xuất hiện sau như một người thừa kế bị bỏ sót, pháp luật chọn cách bảo vệ phần giá trị của anh thay vì xáo trộn lại hiện vật.

Như vậy, dù căn nhà còn nguyên hay đã sang tay, anh vẫn còn đường để đòi: hoặc lấy lại đúng phần trong căn nhà, hoặc nhận khoản tiền tương ứng với giá trị phần của mình.

Khởi kiện và ủy quyền tại Việt Nam khi anh đang ở Canada

Câu hỏi cuối, và cũng là điều khiến nhiều người ở nước ngoài chùn bước, là làm sao theo đuổi vụ việc khi không thể về Việt Nam ngồi chờ từng phiên tòa. Tin tốt là hệ thống pháp luật đã tính đến trường hợp của anh.

Tranh chấp về thừa kế tài sản thuộc thẩm quyền giải quyết của tòa án Việt Nam, kể cả khi một bên đang ở nước ngoài. Vì di sản là căn nhà ở Biên Hòa, đây còn là loại việc mà tòa án Việt Nam giữ quyền giải quyết riêng.

Cụ thể hơn, với tranh chấp mà đối tượng là bất động sản, chỉ tòa án nơi có bất động sản mới có thẩm quyền, tức tòa án tại Biên Hòa nơi căn nhà tọa lạc. Anh không cần phải tự mình có mặt suốt quá trình. Anh có thể lập văn bản ủy quyền cho luật sư tại Việt Nam, ký tại cơ quan đại diện của Việt Nam ở Canada hoặc công chứng tại Canada rồi hợp pháp hóa lãnh sự, để luật sư thay anh nộp đơn, làm việc với tòa án, văn phòng đăng ký đất đai và tổ chức công chứng. Các giấy tờ do phía Canada cấp, như giấy tờ nhân thân hay tài liệu chứng minh quan hệ, cũng cần được hợp pháp hóa lãnh sự và dịch công chứng thì mới dùng được tại Việt Nam.

Phần việc của anh ở Canada vì thế gói lại khá gọn: chuẩn bị và hợp pháp hóa giấy tờ, ký ủy quyền, rồi để luật sư trong nước lo phần còn lại.

Nếu anh nghi phần thừa kế của mình đã bị người thân âm thầm khai nhận và sang tên, DEDICA có thể tra cứu hiện trạng pháp lý của căn nhà, lần lại hồ sơ niêm yết và khai nhận di sản để xác định anh có bị bỏ sót hay không, đánh giá thời hiệu và khả năng đòi lại hiện vật hay giá trị, rồi đại diện theo ủy quyền để thương lượng hoặc khởi kiện tại Việt Nam thay cho anh. Liên hệ DEDICA để luật sư rà soát hồ sơ và tư vấn phương án phù hợp với trường hợp của anh.

Nội dung mang tính tham khảo tại thời điểm đăng; mỗi vụ việc có tình tiết riêng, vui lòng tham vấn luật sư DEDICA để được tư vấn cho trường hợp cụ thể của anh.